DESTPK | DAXUYANI| DOSYA| FORUM| ANONS|PRENSIP | E MAIL | ARŞV | WEBMAIL

Mewlana/Melay Cizr Dwana w ya hunerah/ahhuner/aha huner



Kurdinfo:23:57 - 22/12/2012

Ji bil av ax agir bay hmaneke pncemn j heye ku evn e ew bingeh van her aran e.


 

Dwana bhempa ya ustad hunera honan rewanbjiya edeb suxen Melay Cizr h ji dema zaroktiy ve gava ku feq bi mela xan re dihatin gund honraweyn w bi beytik dixwendin bi qesdey digotin end ku em zarok bn j l dsa pir bala me dikiand em j li goe quncik ber der eywan odeyan li ber solan li dora wan kom dibn bi dilek xwe me li wan guhdar dikir carina j bi diz me li d wan digot heya end riste ji wan ji ber dikir d re gava em zarok xwe bi xwe diman me ji hev re ew digotin. Demek pitre wext em hinek givroktir bn mezinan em dann ber xwendina Quran, apek me y nexwe heb ku end sal bn ew xweser li erd dima nikarib rabe bigere, car gaz me dikir bi me ew qesde didan xwendin gotin.

 

end sal di pey de dema ku d ez xame bbm ji bo xwendin derketibm feqtiy cara p hing min nisxeyeke Dwana Cizr ya apa 1919an li cem feqiyek ji xwe mezintir dt ez pir p abm, l mixabin ku xwendina w ji min re pir zehmet b. end ku ew kitbn ereb ku me dixwendin j weke w b zr ziber bn ji xwe h ber j min hinek kitbn kurd/kurmanc yn mna Mewlda Kurmanc ya Ert/Batey, Nbihara Bikan Eqdeya man yn Ehmed Xan, Nehcilenama Mela Xell Srt, Tesrfa Kurmanc, Terkb Zirfa Helqetn bi derst xwendib ji ber j kirib, l digel v j xwendina w ji min re ne hsa b.

 

Min ji w heval xwe y mezintir bi kitbn xwe j li jortir hv kir ku ew li piya min Dwan bixwne da ez j fr bibim. T bra min w end rpel qelabtin d re qesdeya Mey neno eyx Senan Xelet bi nikleke xwe dengek zz xwend. W pir xwe ew dixwend. Ew end qesdeyn din j li piya min d re j end rojan Dwana xwe ku w j ji cihek deyn kirib da min. Dwana Cizr end roj li cem min ma, l h j xwendina w ji min re zehmet b ez l ne rewan bm.

 

He maneya w ji xwe h zehmettir b, ji bil end irn zimanhsa min km j fahm dikir ta ku  em ji bo xwendin ne Girik/Silopya cem Seyday Seyd Hesen (r. x.) ku li w der min erha Ziving ya bi nav Iqd elCewher/Gerdeniya Gewher dt. Ew hem zr ziberkir b ku xwendina Dwan pir hsatir dikir hem j bi xra w min maneya w j tir fhm dikir. Hing h bhtir min ji Dwan girt hindik be j bi huner honan rewanbjiya Cizr hisiyam. L bi rast j tgihtina ustad mezin mewlana Cizr wergirtina tam ji honraweyn w di dema transikribekirina me ya sala 1987an de ji min re b ez hing p hisiyam ku ew i deryayek e bi mircan mirar yaqt zumrdan dagirtiye.

 

Vca ji hing ve min xwest ez h bhtir li ser rawestim ser p j min erha Ziving bi alkaraiya efq Kaya ku carek b Sriy ew ji min re anb bi dest xist pitre j hino hino ez li ser xebitm min dest bi wergerandina w kir ku hinek j di kovara huner, edeb and ya Ndem de j di dema xw de hatib weandin. P re j iqas nirx hajayiya Dwan li cem min bhtir b min xwest ku herkes Melay Cizr huner w y honrawey ku li gor min rewanbjtirn suxenwertirn serdema xwe bye, fhm bike, qenc t bigih bibne ka v ustad honan ristina suxen/gotin awa ziman kurd bi taybet j zaravay kurmanc bi bilindtirn rkpktirn xwedristiy bi kar anye.

 

car pit temamkirina wergerana erha Ziving iqas ez li ser xebitm min h bhtir Cizr nas kir ez tgiham ku bel Dwana w bi rast ahberhemek e ku div ji her hl ve pir bi balk li ser b rawestan lkolnn berfireh li ser bn kirin.

L bel awa ku Cizr j di v risteya jr de diyar dike:

 

Da min siro wer mey bino zewq xwiro lew m ji ho

Ji w iweya yar b xwiya ew ne ji meya engr-i b 

unk her car ez v Dwana w ya giranbiha ku iqas pesn rewanbj suxenweriya w hunera honan ristekirina w ya bedew bhempa b dayin j h km e ji xwe awa t gotin ew Dwana xwe ji pesn zde ne, dixwnim ez hinek destnaniyn n t de dibnim dibjim v car temam d min hem titn t de derxistiye, l i gava ez ji bo zanna titek yan gotinek l vedigerim dsa ez bi hinek desnaniyn din dihisim. Ji ber v j ez li hev a bme qenc nizanim ka gelo ne ez ji ziman rewanbjiya Melay Cizr Dwana w ya kmhempa tr tije bahs bikim yan j ji li ser nrn ramann w yn tesewif, felsef, strnas, evndar, civak, siyas yn din rawestim.

Ji ber ku  bi rast w tu babet nehitiye ku j salox nedaye yan j destnan nekiriye. Bguman Mela ne bi ten hema ji bo nivsna end ir qesde xezelan 30-40 saln xwe daye v dwan, l awa dixwiy w xwestiye ku berhemeke wel biafirne ku ji hem babet t de hebe ewqas bi hikmet felsefe zannn din dagirt be ku bi endn erh tefsran j tr qenc n ravekirin tr tgihtina temam naveroka w neke.

 

Ji xwe ger w j mna gelek zanayn kurdan yn ber xwe van 30-40 saln xwe bida ziman rewac y hing ereb faris yan j y desthilatdar osman bi wan kitb binivsanda bi kmas niha 15-20 kitbn w hebn. L bel w ziman xwe y kurd di ser re girt demeke dirj li ser xebit da ahberhemeke weha biafirne ku karibe hemberiy bi gelek giranbehatirn navdartirn berhemn ber xwe, yn serdema xwe heta bi yn pit xwe re j bike. Bi rast xebata li ser kitbeke weha ku mna kitbn semaw hem tit hew bi icaz aretan bi kurt destnan dike ne hsa ye, ji ber v j ez d li v der hema end babetan bi kurt bnim p avn hunerperweran.

 

Bguman div pwst e dr dirj li ser Mel Dwana w b rawestan lkolnn berfireh li ser bne kirin, ku dil min j dixwaze ez v xebata xwe heya ji min b berfireh bikim bigihnim radeya lkolneke h berfirehtir ku layiq an hjayiya Mela Dwana w be. end ez dizanim ku bi rast ez bi xwe ne fris palewan v meydan me rabna bi karek weha ve ji hz biriya min der e j l dsa j ez divm xwe l biceribnim h ku agahdariyn min yn ser v Dwan taze ne tit di trik min de heye raxim ber avn dildarn hunera Cizr bi hinek agahn cem xwe dakevim nav v qad.

 

He li ser jiyana Cizr rewa w digel hjay giranbihayiya w bi xwe Ziving hem di gelek cihn erha Dwan de hem j di pgotin pagotin tev de digel gazinn xwe ji yn ber xwe j ba li ser rawestiyaye km zde heya j hatiye bi berfireh li ser nivsye gelek tit destnan kirine ku ew d di pgotina wegerana erha Ziving de j b dtin.

Bi v re j div binumm ku seyday areza Ziving xwed maf ji bo neparastin guhnedana berhemeke weke v Dwana aheser giranbiha ku w hevtay end dwann bilindtirn bhempatirn yn rojhilata navn belk yn cihan dibne, rexneyn tj li zana rewenbrn kurdan yn ber xwe dike herweha dsa gelek rexneyan li gelek ronakbr nivskar lkolnern serdema navn yn mna bn ul-Esrn bira, bn ul-Hacib, bn Xelikan, bn us-Selah, bn ul-Izz yn din yn li pey wan dike ku ima qet nebe ji kitbn xwe yn pir hima endekan ji wan bi kurd nenivsne.

Bguman rexneyn w hem di cih de ne, l dsa j mirov div bipirse ka gelo ima w ev erh bi kurd yan j bi kurd ereb tev nenivsye? Weke ku dixwiy ew j mna yn ber xwe digel hiyariya xwe ya netewey j dsa xwe ji tesra ziman dn y desthilatdaran xelas nekiriye li d rika wan domandiye herweke ku Mela Ebd us-Selam Naciy Cizr (1878-1952)  j ku li gor agahn niha h ber w j dest bi ravekirina Dwan kiriye Ziving bi xwe j pesn w zanna w daye ji bo alkariy j re spas j kiriye, ne bi kurd l bi ereb Dwan erh kiriye. 

Li v der div bgotin j ku heriqas Seyday Ziving li xwe datne ku alkar ji Mele Ebd el-Selam Nac wergirtiye j l ew ne qala away alkariy dike ne j diyar dike ku ew j h ber Ziving bi kar erha Dwan ve rabye, l h ber ku biqedne bide wean wefat kiriye. Herweha ew qet nade xwiya kirin ku w erha Nac ya destnivs ji zaroyn w deyn kiriye, demeke dirj li cem xwe hitiye gelek fde j j wergirtiye. Ew qet v behs bazar j nake weke ku haya w j tunebe hew behsa alkariya j dike, l bi i away ew ne zelal e.

 

L digel v j ew gotinn ku ber h di saln 1965-66an de nemaze di nav feq melayan de belav b dihat gotin ku Ziving pit mirina Mela Ebd us-Selam Cizr [E. S. N. C.] rabye erha w ji n ve nivsandiye ew li ser nav xwe weandiye, tam ne rast e. Lewra ger mirov wan bide ber hev end ku di hinek cihan de sdwergirtina j xwiya bike j l bi gelemper cudahiyek di nav wan de heye. Ya Ziving ji ya Nac hem gelek berfirehtir tr tije tir e hem j ji hla ziman ve j hiktir weke ku dixwiy sererasttir bi serbertir e. L bel ya Mela Ebd us-Selam temamneby dixwiy hinek cih t de ravenekir vale mane awa ku ji xwe T. brahm Dosik j di dema sererastkirina w de destnan kiriye.

 

Sala Byina Cizr 

 

end ku di sala 1987an de gava cara p me Dwan bi tevay transkribe kir bal kiand ser tarxa byna Mel di risteya Ji herfan mah sal ma nehat der ekl fal ma ya di hunraweya wi ya p de ya Newaya mitrib eng fixan avte xereng em sed der sed ne ewqas dil bi cih bn l d re bi dtina hinek tarxn din ku ustad Cizr di end risteyn din de destnan kiriye dil min bhtir li ser w tarx kete cih.

awa ku pitre gava van risteyan bala gelek lkolnern hja yn din j kiand ew h tir li ser xebitn ew bi pdetir ve j birin d re bi v xebata xwe ya ser v wergerana erha Ziving d ez qenc serwext bm ku Mela di endn risteyan de bal kiandiye ser hinek tarx byeran. Ew risteyn balk ku Cizr bi wan end tarx byer destnan kirine, awa ku p E. Narozi & Z. Kaya, d re j A. Durre, T. I. Dosik, C. Yyler, A. Bak Turan M. N. Doru j di xebatn xwe yn ser Dwana Cizr de heryek hinek ji wan destnan kirine ev in:

1. Byna Mel, d diyar pitrast j bye ku Melay Cizr di v risteya: Ji herfan mah sal ma nehat der ekl fal ma, yan j li gor apa Baxday Ji herfan mah sal ma nehat der ikl xal ma xwestiye roja bna xwe diyar bike.

car ger ku ev riste li gor apa Baxday be, hing sala bna Cizr ji gotinn xal herfan derdikeve, awa ku me j di  sala 1987an de dema transikrbekirina herfn Dwan ev riste li  gor apa Bexday girt dest bi hisab ebced ji gotnn خالي  حرفان: xal herfan (حرفان): 339+ (خالي): 641 = 339+641: 980/1570-72, Derxist.[1]

L bel li gor v apa di dest me de ku Ji herfan mah sal ma nehat der ekl fal ma ye, tarxa bna ustad mezin Cizr li gor hesab ebced/cumel suxra ji van gotinn jr derdikeve: herfan(حرفان)=ح:8+ر:200+ف:80+ا:1+ن:50=339+mah(ماه):م:40+ا:1+ه:5=46+(سال):س:60+ا:1+ل: 30=91+ma(ما)=م:40+ا:1=41+(شكل;ش:300+ك:20+ل:30=350+(فال):ف:80+ا:1+ل:30=111.  

339+46+91+41+350+111= 978/1570          

Ev tarx hinek ji ya Tehsn brahm Dosik ku di pgotina ser erha Dwan ya Mele Ebd el-Selam Cizr de derxistiye (975/1567-68) cuda ye, l bi ya min div w ن:Nya حرفان:herfan neavta, l ji dl ve ما:maya duyemn و:wy nehejmarta, unk و:w ne ji esl gotin ye ما:ma j dubare ye.

Ji xwe li gor daneberheveke din ku D. N. Mackenzie di pgotina berhema Feqiy Teyran ya x Senan de j kiriye, dibe 980[978]/1570.[2]

 

2. Herweha Ustad cizr bi van risteyn jrn:

Turk xwnrz xumar me bi yek xemzeyek

Zuhd ilsale li min zr zeber kir ji esas

j diyar dike ku dema w ev ir nivsye il sal bye

 

3. awa ku Cizr di risteyn:

Ellah li min hubba te i ekker nebat e

Ji n ve d ciwan bim ger bihn bikim gula ge

de temen xwe y dema xelaskirina Dwan yan j nivsna v honrawey diyar dike ku bi hesab cumel suxra ji gotina :Ellah الله  derdikeve: ا:1+ل:30+ل :30+ه:5=1+30+30+5=66.

 

4. Dsa Cizr di risteyn jrn de j:

Sih sal e ji derd ji belay te hilak n

Hetta bi felek her diretin ah eh min

yan diyar dike ku dema nivsna v honrawey sihsal bye yan j w di sihsaliya evndar mutesewwifiya xwe de nivsye. 

5. Di helbesta Me ji dil nrgizn xasse divn de awa ku dixwiy Mel di risteyn jrn de j li gor hesab ebced tarxa temamkirina nivsna Dwana xwe destnan kiriye:

Lew elif tn me di herfn falan

Ku li ekl reqem sersalan

Ji ber ku elf tn bi piran ye div bi kmas du اليف:ا bin; vca li gor hesab Cumel suxra (hesab Ebced) ji elfek:ا roja 1 meha yek ji ser sala ko ku Miherrem e ji yek j meha 1 ya sala ko derdikeve ji ekl (شكل): 350, reqem (رقم): 340, sersal (سرسال): 351= 350+340+351 j sala 1041 derdikeve. Yan Mela v qesdeya xwe ku paiya dwana esl ye, di 1-1- 1041/ 29-7- 1631 de nivsye.[3]

 

Mela Evn

awa ku ji we ve j eyan e Cizr gelek girng daye evn di irn xwe de j ew ba li ser evn creyn w bandora w ya li ser felsefe tesewif rawestiyaye evn sedem afirandina gerdn bi git afirandiyn t de j bi taybet dtiye ewqas p ve ye ku w evn li herar hmann afirandin yn ax av hewa agir zde kiriye, ew weke hmana pncemn sedem afirandina gerdn dtiye yek ji hm bingeh hebna mirovatiy hesab kiriye. Herweha ew evn perweriy  ji rind bedewiya ezel ya herheby dibne v nrna xwe bi risteyn jrn bi awayek felsef weha derdibire:

Me cewher unsurik xamis numa ro di tali da

Di v teqwm insan li tali bne fal ebr

 

Li v der Mela dtina Farab, Ibn Sna Ibn Ereb ku evn sedem afirandina gerdn dibnin qew dike, l h bhtir p ve die w li her ar hmann ber ku flozofn rojava (ynan) tesbt kiribn zde dike w hmana pncemn bingeh her arn jorn dbne.

 

Bi gotineke din ew bi v re j akere diyar dike ku di afirandina mirov ya bi v breweriya xurt de ji bil av ax agir bay hmaneke pncemn j heye ku evn e ew bingeh van her aran e. Lewra afirandineke bi v speht lihevanna van nex ngarn di ehre lan mirov de weke bir, bijang, ahf, dest p yn din digel ewqas zann, arezay, eknas breweriya dahiyane ku bi mirov re heye awa ku hem di felsefeya sirutnas de hatiye pejirandin herweha di ya xwedawendigar de j bi ayetn we elleme Adem el-esma`e kulleha: Xweday payeberz Adem fr hem nav agahan kiriye we le qed xeleqt ul-insane f `ehseni teqwmin: Min mirov bi qenctirn rewenbr breweriy afirandiye hatiye esipandin qewkirin, ev ahberhem ancax bi evneke xurt bhempa pk t. unk div hezkirineke pir zahf bi mirov re be ta ku karibe li gor dil xwe titek bne p yan j icad bike biafirne. Nexwe bhezkirin evneke bi hz b dilxwaziyeke ji dil can pkanna erkek, peyek yan j cadek pir zehmet neby ye.

 

Herweha ew pwendiya navbera evn spehtiy digel ya gerdn j weha nan dide:

 

 Husn hub an zihr iq e esl alem

Esl eya da bizan wan i esl made b

 

Spehtiy evn diyar kir ku herdu pkve bn sedem afirandin bingeh cihan gerdn hem, nexwe div li gor v tu bingeh hmana titan bizanib bibn ka i ye. awa ku di cihek din de j dibje:

 

H di ber qalbelay belku ev alem neb 

erx dewran dewr gerdn gunbed mna neb

 

Er kurs hj di mexf bn di kenza qudret

Husn Heq b istiway lamia iq heb

 

Nehtibn hukm sifatan ew ji zat lem yezel

Aiq meq-i yek bn em hem perwane b

 

H ber afirandina rhan ya dema qalbelay ku Xwed gava ew afirandin ji wan pirs : Ma ez ne xweda perwerdigar we me? Wan j got : Er, tu Xweday me y., ber hebna chan hem, ber erxa felek, ber ger dewrana v gerdn tev ber hebna v kunbeta camn/ey ya esman, ber derketin diyarbna Text Kursiy hz biriya xweday, ber van hemiyan spehtiya trjn rohniya rast ya xweday li navroy b trja evn j vedida.

Lbel ew ji zat W y bneman/bzewal re nebb pesin taybetmend hj dilgirt dilket herdu j yek bn mna mom xecxecoka/perweneya dora w bn ku perwane iqas li dora mom digeriya mom ge dib ew iqas ge dib perwane j do dib, xwe l dixist xwe j re diewitand.

 

Ew h j p ve die weha didomne :

 

Husn cemal xwast evn vk ra di yek zat cevn

Nra qedm b iq vn wan lk-i naz iwe da

 

Husn mehebbet her heb Heq aiq zat xwe b

Muhtac husnek d neb neql riwayet p we da

 

Speht rindiy evn xwest da herdu pkve di yek kes de bicivin rohniya kevnare ya herhey j b evn hezkirin hem gihan hev naz delaliyn xwe li hev d kir.

Bguman speht dildar herdem hebne Xweday payebez j evndar zat xwe y qedm xweser b ji xwe li gor salox veguhastinn rast pbawer ji bo w evna xwe ya xweser j tu pwstiya w bi bedewiyeke din neb.

 

Ji xwe Cizr di gelek cihn Dwana xwe de cih dide evn xwe j yek ji hosta arezay  evn dibne di rzn jrn de j ba li ser v yek radiweste gava ku dibje:

 

Menay iq bm i ye lew min bi em dil diye   

Eksa cemalek saf ye lami di mirata me da

 

Husn mehebbet zatek in meq aiq latek in

L sret miratek in her yek di menay xwe da

 

Ger dilber wer aiq in arif di v da sadiq in

Ayney nra Heq in cih cih di wan da cilwe da

 

Ez divm mane naveroka evn bibjim rastiya w ji we re j diyar bikim ku i ye; lewra min bi av dil xwe bi awayek dern dtiye ku ew teyisna epaliyeke paqij zelal e di neynika dil me y fq de. Ji xwe bedew hezkirin yek in dildar evndar j yek perest ne, l di heman dem de heryek ji wan bi mane naveroka xwe ya rastn wne neynikeke xweser in. Ew bijareyn ku li gor maneya xwe wne nenynik in ew i dilber i j evndar bin areza t de serwext in ku heryek ji wan neynika rohniya xweday ye, unk ew cih bi cih di wan de xwiya dibe derdikeve hol.

 

Herweha li jr j didomne:

 

Tu j Melay her bipirs esrar iq hel dikit

V muemmay i zanin sed mela musted

 

Di v rz de ku Mela xwe weke zana agahdar ji raz hikmeta evn dibne dixwaze hem diyar bike ku bi ten meletiya zahir ya eret b zann nasna evna heqq tra tgihtina hz biriya evn prmendiya w nake zanayn w bi ten nikarin biryar li ser evndaran bidin. Jixwe evna heqq j ku bavek tesewif ye ne dij eret nessa kitb sunnet ye.

L digel v giring xwe proziya evn Cizr di gelek honraweyn xwe de cih daye derd kul jan rencn evn j ku di v biwar de ev herdu risteyn w yn jrn gelek mandar in hem tit ji me re dibjin:

 

Iq ji Xwed da tu bixwaz j ra

Ger d li neyarek xwe bik nefrn

 

Ey dost ger tu bivy nifir li neyarek xwe y dijwar bik, ji Xwed j re hv lavaya evn bike bila bikeve tora evn renc azarn dilketin bike da heyfa te j b hilann tu ji dijminiya w xelas bib.

 

Her li ser van derbirn dozn Cizr wjenas air mezin y Alman Goethe j w rast didrine diyar dike ku air mezin y bi nav Nian [Melay Cizr] bi rast qenctirn kes e ku ji evn hz bir hikmeta w fam kiriye:

ahberhema kitban ya evn ye

Min ew pir bi baldar xwend

Hindik peln w qala xweiy dikin

L yn din hem bi kul keder in

Beek j j tije hicran cudah

babetek pik j li ser hevgihan

l belawela pern.

Bes raveya xem derdan bi cildan

dirj dibe, bhejmar bdaw.

Ey Nsam [Nan?] axir te riya rast dt

K ye v raza xerbil  jk veke,

da evndar ji n ve bigihn hev.[4]   

 

Pit lzdekirina hmana evn Cizr hmann ber yn din j bi van risteyn jr rast didrne:                                                                                 

ar unsur in ar tebet in vkra bi mzan vk ketin

Bi hevra muxalifsret in der sret exsiyye da

 

Hetta bi mzan ar esil bi hevra nebin cem wesl

Cisman ji hev nabin fesil baz ji baz eq neda

 

ar ummehat in s benat her bqerar in btebat

Pir iq meyl in iltifat d`v taze deyr kuhne da

 

Hm w alema (gerdn yan j Er) ku hmana w ya sereke evn e li ser ar riknn bingehn (av, ax, ba agir) hatiye dann xwed ar sirutn xwezay ne (ilay, hikay, germay serma) ku hem pk ve rzbendkir bi pvan in, l her yek di tevger lebta xwe de j dij hev xweser in, (awa dixwiy li v der Ustad mezin Cizr aret bi bal diyalektik ve j dike). Ji xwe heya herar bingehn/hmann sirut bi pvan rkpk di cismek/laek de (weke xwn, zirav belxem sewda) negihn hev pkve nebin yek ew ji hev cuda nabin bazuyn wan nabe du eq. Ew j ar mak in (agir, ba, av ax, ku ar endamn la n sereke ser, sng, hinav zik heya nigan bi wan re li gor v rz bi pvan li hev dikin) ku dibin rikn gerdn yan j y er s ke (heywan, nebat hikeber, herweha buxar, ewr baran) in ku di v xaneya kevnare de ji ber evneke dijwar dilbijn hogiriya pir herdem bbiryar btebat in qet ranawestin.[5]

Herweha dibe ku mebesta Mela li v der awa ku Doru j destnan dike[6] bi ar unsur/hman, ar tebet/sirut ar esil/bingehan her diwazde birc bin bi ar ummehat/mak/d s benat/ke/qzan j heft felekn/erxn esmanan heft rojgarn wan bin ku li gor hinek strnasan her erxek/felekek yan esmanek rojgarek t de ye; awa ku ev herdu risteyn pey j v nrn xurt dikin:

 

Hin suflew baz dikin hin meyl evraz dikin

Xwe reqsek ehbaz dikin sergete ne di hal xwe da

 

Hinek ji wan ber bi jr ve diin dileyzin hinek j ber wan li hevraz ye; hem pk ve reqs govendeke xwe ahane dikin, l di w hal xwe de sergj aamay mane, nizanin d ta keng weha brawestan bigerin.

L bguman ew ne bsedem weha sergj heyrmay digerin, ew ji bo xatir jiyana mirovan di v kefteleft de ne unk

 

Cewher al ye unsur me Mela

Bi l-heqqet ne ji xwar estuqus n

 

ey Mela bi rast hman me mirovan ji cewherek behadar esilzade afirand ye ne ji bingehek km bbiha ye, awa ku di risteyn jr de j v yek destnan dike:

 

Bi husna ehsen it-teqwm zahir sret zat

Nezer d ellem el-esma` we batin eyn mir`at

 

Spehtiya dildar ku mebest j mirov e qenctirn rewenbrtirn bedew ye ew bi xwe j berbiav teswr ngara rindiya rewneqa zat Xwed ye ku li gor ayeta we elleme Adem el-esma`e kulleha: W nav agahan hem fr Adem (e. s.) kir, bi dern bye neynika cemala w zat aferner bi xwe.

Yan end ku mirov berbiav mad be j l di bingeh xwe de ew evn temsl dike jixwe hem tit j ji bo gihtina w evn hatiye xuliqandin sazkirin.

Ev riste yn jrn gi diyar dikin ku awa mebest ji danna dar xwarina fk ber w ye wisa mebest ji afirandina gerdn j afirandina mirov ye ku kamiltirn afirandiy Kirdigar e. awa ku dibje:  

 

Her neh felek l kaxik in dr diraz wek axik in

T dar in ew j axik in v terh insan mwe da

 

Insan ber e alem dirext sultan ji xelwet hate text

P zeyyinn iqbal bext dewlet ji bala tale da

 

Sultan ji bala hate xwar laht bi nast vear

Peyweste b nuqta medar dewra urc gerr we da

 

Her neh erx felekn gerdn j mna kokek yan xaneke ku bergehek fireh dirj asodr li ber e t de mna baxeyek mezin darn axn yekcre n bne mwe bern wan ax terhan j bye mirov mirovay.

Yan chan bi xwe dar e mwe ber w j ew mirov e ku mna desthilatdarek xwed ferman gava ji valehiya nebn derket hat li ser text hebn rnit hing talih bext p xemiln di erxa felek ya kamraniy de dewleta adiy hilat derket. Herweha siltan yan mirov j ji payeya bilind ya ezel daket rza jrn ya hebn peydabn bi siruta xwe ya nast ya mirovahiy payeya xwe ya xwedawendigar (laht) nixumand b navenda gerra nast/madey xala nv enbera hilkin bilindbn.

 

Bguman Cizr di van honraweyn xwe gelekn din de j ramana afirandina mirovan di devern cih de destnan kiriye, l bi gelek awayn cih p re j dtinn cuda yn li ser v yek j daye berhev, ew gihandine hev creyn van ramanan i yn rojava bin i j yn rojhilat bin heya bigih yn islam yn kevn n hem bi awayek git rbar kiriye xwestiye wan nz hev bike.

 

D heya v der bibe beek

Felsefe Tesewifa Cizr

 

Mela giringiyeke pir daye tesewif felsef gelek ramann xwe yn afirandina gerdn mirovahiy yn ser creyn evn awayn jiyana civak bi nrneke felsef tesewwif diyar kiriye di gelek cihn dwana xwe de pir caran j b navdan cih daye dtinn mitesewif flozofn din j ew destnan kirine:

Feyza ulm felsefe pir kif e l sitr xef e

Min d di camek qerqef e fincan bi can min cure da

 

Di piyaleyeke mey de dema min qulpek ji fincana w bi ser can xwe dakir hing min dt ku i xr bereketeke pir di ilm felsef de heye, l ew veart ye ji herkes ve nexwiyaye.

 

Mela di gelek cih waran de xwestiye flozafiya cihan ya mna Arsto, bi taybet j Eflatn ya slam mna ya Ibn Sna, Farab, bn Rud bn Ereb ku y daw di gelek cihan de tesr l kiriye, bigihne hev dijtiyn navbera wan ji hol rake

 

Ez dibm sa ye ew ya B El Sna ye ew

Lew bi remz iweyan pir muczat we ye

 

Bi ya min ew dildar ya weke sa (e. s) bi nan dirv naziyn xwe yn weke muczatan miriyan sax dike yan j mna Eb El bn Sna (Avicenna, 980-1037) bi weyn zanista tibb (bizk) dibe derman derd dilan jana wan ba dike vedijne.

Li v der ew ramann bn Sna ku yek ji areza rnas mezintirn y felsef bye di gelek waran de ramann flozofn rojava, bi taybet j yn ynan ku ber bi saya wergern bo ereb yn Huneyn ibn shaq kur w Ishaq bn Huneyn (nz 870-910) gihabn nav cihana islam, berfirehtir bi awayek sistematik bi rkpktir kirib, destnan dike.

Herweha Ibn Rud/Averroes (1126-1198) j filozofek islam y navdar e ku li ser ramann Aristo (384-322 b. Isa) berhemn w xebitye, ew rave kirine berfireh bi rkpktir kirine gihandine alema islam ya rojava.     

 

Nrna Cizr li Hellac Mensr Sirrn Tesewif

 

Mela rewa wehdet ul-wicd rbaza Hellac weha rave dike:

 

Ji ene l-heq bi lebn lel-i xeberdar byn

Bi gulaba ser zulfa xwe te Mensr-i kirn

 

Dema em bi wan gotinn te yn xwe rn ji naveroka ene l-Heq agahdar bn hing bi w toq ser bisk xwe te em kirin mna Hellac Mensr ku me j fena w dest bi etat petatiyan kir. Li v der j Mela Dtin ramann Hellac proz didrne gotina w ya en el-Heq j ji ber ku di hal gihtina radeya tesewif ya wehdet el-wicd de gotiye rast dibne, l herweha ji ber ku ev derbirn li gor w bye sedem diyarkirina razeke nihn ya tesewif, encamdana w ya bi sezakirina Hellac Mensr j xwezay maql didrne.

Mela rewa wehdet ul-wicd rbaza Hellac weha rave dike:

 

Remzek nihn avhte dil mihr ji batin mhte dil

ehzadey sur rhte dil ehkaseya ferfr e dil

 

Hostay iq dil hevot ser ta qedem hing disot

Remza ena `l-Heq her digot bawer bikin Mensr e dil

 

Dilketiy bi nihn aretek avte dil ku b evneke bi ewat ji hundir ve li dil mijiya ta ku cezb rte w dil weke piyaleya ferfr.

Gava dil bi hevr evn ji hla ustad evn ve hat sitran qenc hat hevotin hing kelek l da ewatek ew girt ku d hi xwe winda kir weke ku hebna w ji hol rabbe xwe nedt di nav xeyala Xwed de winda b bhemd xwe weke Hellac Mensr ji dev w j etat petatiya ez Xwed me derket ku ev j j re b nana gihtina radeya wehdet el-wicd.

Di v malik ya piya w de Mela dide zann ku Hellac Mensr ji ber agir kelewahca evna xweday gihaye radeya wehdet el-wicd, bi Xwed re bye yek xwe di zat W de dtiye ta ku van gotinn en el-Heq, En el-Lah yn din gotiye t de ser xwe j daye. Vca end ku li gor zanna berbiav ereta zahir ew ji bo van gotinan hatiye sezakirin j l w ne vala weha gotiye, ew gihtiye radeya fena f l-Lahiy ku loma weha ji pesnan xeberdaye. Nexwe sedem sezakirina w belavkirina sirr tesewwif bye ku diviya w xwe ragirta wan sirr razn w payedariya berz belav nekira.

 

Herweha ew bi risteyn:

Xizmeta pr muxan d kit kes meqsd e mey

e cama zucac divt d ret Heleb

 

Cewr Hind d kinit her kes tawis divt

Cewher durra yetm b terk-i ser ttin teleb

 

j belk Suhrewerd Eb ul-Feth ehabeddn Yehyay kurd (549-587/1154-1191) na w ya Heleb kutina w li w der bi fetwaya komek zanayn serdema Selaheddn Eyyb (1138-1193) yn xwed desthilat destnan dike ku serphatiya w j ne km ya Hellac e.

Yan:

i kes ku amanca w erab be d ji pr meyxaney re xizmet bike, l y ku piyale stekana camn biv ji bo wan bi dest bixe bila here heya Heleb cem desthilatdarn mezin comerd hing j d ji ber daxiz zikreiya di riya evn de ji ber gotin nrnn cuda yn n di hal fena f l-Lahiy de bi giliy avnebar heqqetnenasan b sezakirin. Ji xwe her kes ku bixwaze bigih teyr tawis w bibne j d tadeyiya y hind bike, lewra b dana ser yan j b terkeseriya ji welat xwe kes nagihje gewher mirariyn bhempa. Dibe ku Cizr bi v ristey na cem sadatn neqebend yn Hind yn serdema xwe destnan kiribe ku mam er-Rebban es-Serhind (Ehrar-Neq 1564-1624) y hevdem w j hing li w der bye. 

 

Me bi iraq sualek ji leb xunekua kir

Go bi ilham dizan di suala me cewab e

 

Bi away rbaza flozofn raq min di dil xwe de b ku ez biaxivim ji dildar xwest ku bi lvn xwe yn gulbikoj pirsa renckiya me ya ji ber belayn v evn bike. W j b ku bi wan lvn weke pijkoja gul biaxive, bi rya sir lhama raqiyan bersiv da got: Tu dizan ku bersiva pirsa me ji pirs bi xwe t zann ji ber w j tu pwst bi pirsa rewa te nne.

Yan j w bi pirs bersiva me da Go (ma) tu bi ilham dizan? Yan ger tu bi ilham zanib gihab radeya tgihtina sir hing pwstiya axaftin xeberdan nake.

Mela di van herdu risteyan yn raser de dide zann ku x ehabeddn Suhrewerd ji ber nrna xwe ya raq li Heleb bi fetwaya zanayn zahir ku heqqetnenas in bi fesad zikreiya wan israra li ser Selaheddn Eyyb ji bo derxistina fituya kutina w, hatiye kutin li gor w mna Hellac Mensr neheq p re bye, l sedem v j dsa derxistina w ya razn heqqet ye.     

 

Weke ku me ber j got Cizr bi dilek xurt aspekteke fireh li gelek raman nrnn flozof nihrtiye, giring daye pirn wan ew hjay destnankirin ravekrin dtine. Mna van risteyn jrn ku t de hem dtina flozofn muteziliyan dest nan dike, ku dibjin: Her kes kirdey/fail kirina/fila xwe ye, ger na nexwe ev i xr guneh seza pada e. Yan ger her tit bi Xwed be nexwe perestina W bes e d qeyd benda kufr man/bibawer bbaweriy i ye ima heye?[7] Hem j mna Shakespear hevdem xwe bi van risteyn jrn nrn teoriya Eflatn ya Bn nebn (To bee or not to bee: Bd nabd) destnan kiriye.

 

Herdu birhn te ne mhrab i man i kufur

Bd nabd ku yek in ev i sewab i qab

 

i bawer hebe i j tunebe mihrab bergeha (qbleya) perestin her tu y biryn te ne, vca ger hebn tinebna baweriy mna hev be, nexwe ev i pada i seza ye.

 

L digel destnankirin ravekirina dtin ramann van flozofan gi j dsa Cizr di honraweya xwe ya dirj ya li ser gerdn away afirandina w de gava rew bi berfireh rave dike, dibne ku bi rast ew gelek tevlihev e tgihtina w bi awayek yekser konkret ji her kes re ne hsa ye, heta pir zehmet e j ku loma dixwaze v yek diyar bike dibje:

 

Min dil ji fehm qasir e ji w sret ar ba gire

P kir temam ew dayire neqek ji w terwende da

 

Bguman dil hi min ji tgihtina v kar re km dimne tr nake, unk di v wney de gelek pirsn bi hikegirk hene ku mirov nagih koka wan, l tit diyar ew e ku Kirdigar hino hino embera erx temam kiriye her roj nexeke n mna mwey terwende j afirandiye.

 

Yek j ji teqwma qedm l b neseq hukm Hekm

Avte w lewh reqm tk alem p ule da

 

Xweday dadres yek ji wan nex ngarn n ku di brewer tgihtina kevnare de heb bi rkpk ew rz kir, penda perwerdigar t de bi cih rast kir ew avt lewheya ku nivs hejmar li ser hebn ta ku gerdn hem bi wan nexan rohn ge b ewq veda.

 

Hing ku xett nuqte ne ewda ekal t hene

Her yek bi miqdar xwe ne esla tesewwur r neda

 

Bguman ji ber piraniya xet xaln di w lewheya nivs de hebna rew, awa, l ekln cih yn t de, digel tibabeke din ku ew j ne km ne zde bi qas heryek ji wan bi xwe ne, ew bi rast dr raman brbirin ye b sira xweday kes ne t bigih.

 

Miqdar ikl hends km zde yek p nahes

Teswr dikir Iqldes hetta bi seth sufle da

 

Ew tibab miqdar wan ekl rew ln wan xz xaln endaziyar kes zde p nahise p nizane, lewra y ku p dizane ji erxa jor heya ry xwar y v erd pva ye ekil day Iqldes (Eukldes 283-306 ber sa) e, hew ew p dizane.

 

Mersef di nav van meelan qeta mesafa merhelan

Sirra birc menzilan resma sulk cadde da

 

Rzbend cadeya navbera van mealeyn strn erxa felek birrna wan ya qonaxn driy di w gerra xwe de digel razn birc qonaxn esman di v erxa gerok fireh de wney yn rwtiyeke bedew gereke ecb bhempa da.

Bi v re j Mewlana Cizr div bide zann ku zanneke yekal sade heya ya metafizk bi tena ser xwe j tra tgihtina away afirandin yan j hebna sirut gerdn hem nake, l digel zann arezahiya flozof div ya matematik, astronom, fizk kmyaya xurt j hebe ta ku karibe qannn ger p deweran fetln xweza gerdn fm bike wan ji hev derne/derxe.  

 

Herweha ji bil vann jorn Mela gelek flozofn mna Empedokles (ber sa 490-430), Aristoteles (384-322 b. Isa), Eflatn/Platon (427-347 b. sa), Sokrates (470-390 b. sa) mutesewifn mna Marf Kerx (m+ 200/815), ibl Eb Dulef (m. 946 p. Isa), Ibn Seb`n (1197-1270), Ibn Ereb (1165-1240), digel sof airn mna Sed (580-691/1183-1291) Hafiz raz (1320-1388-90), Cam (1414-1492), Ferrx (m. 1038), Rm (1207-1273) ems Tebrz (1185-1247) j di cihn cuda yn Dwana xwe de destnan kiriye bi dana nav wan hem ramann wan yn felsef rewanbj raxistiye ber avan hem j carina bi kurt ew rave kirine. awa ji v yek j ba dixwiy ku Cizr hem muteswif flozofek rewenbr serwext hem j rewanbj suxenwerek alak hja y honrawe, wje edebiyat bye.  

 

Rewa civak, siyas drok di Dwana Cizr de

 

Gava mirov bala xwe dide rewa kurdistan ya 300-350 sal ber Cizr heta h bertir j dibne ku gelek bobelatn mezin bi ser kurdan ve hatine ku mezintirnn wan j ra Cengizxan (1162?-1227) neviy w Hulagoy (1217-1865) hmdar dewleta ilxaniyan b. Pit w j dewleta ilxaniyan di navbera du serekn ilxaniyn moxul de hat parvekirin: Seldoz Celayir (738/1336-7) p re j welat kurdan b d be, l demek pitre bobelateke nekm herduyn jor ya Tmrleng (1336-1405) zordar sitemkar bi ser wan ve hat ku bi rast van hers ar desthilatdariyan gelek kutin, xwnrj, talankar wrankariyn mezin li Kurdistan kir. D re pit Tmrleng j ji ber er cengn desthilatadariy yn di navbera moxiln celayir tirkmann Kara koyunlu (1375-1468) Ak koyunlu (1378-1508) de di welat kurdan de wrankar talankar km neb her bi w sitemkariy domand ziyaneke mezin da kurdan welat wan.

ca h ew tam ji ser kurdan ranebb ku v car j zilm zora sefewiyan bi ser hermn kurdan ve girt gelek navendn weke Cizra Botan, Diyarbekir, Mrdn, Hesenkeyf yn din ketin bin dagrkeriya ah smal esil kurd, l end ku kurd b j ji bo nrna xwe ya mezheb bi riya rasprn xwe yn pir tade zordar li kurdan kir ta ku kurd bgav bn bi riya drs Bedls peyman bi Yawiz Siltan Selm Osman re kir bi alkariya wan serkeftina cenga aldran (1514-1517) sefewiyan ji hinek welat xwe  derxist zilma ser xwe km kir. Pit v j atiya ku di navbera dewleta Osman ya Sefewyan de di sala 1542an de pk hat bi gelemper nave bi taybet j Kurdistan hinek ser rihet b aramiyeke kurt hat herm.

 

L h di sala 1553yan de rn kutin wrankiriy yn ah Tahmasb Sefew dest p kir heya sala 1589an bi byern cuda domandin ta ku hing di navbera herdu hlan de lihevhatinek pk hat heya sala 1603yan domand. Bes d re ji hla osmaniyan ve at hat xerakirin wrankar talankariyn ah Ebbas Sefew li Kurdistan dsa dest p kirin ta ku demek pitre di sala 1639an de bi peymana Qesra rn Kurdistan di navbera herdu desthilatan de bi tamam hat parvekirin.

 

Vca i ev texrbkar wrankariyn ber serdema Cizr bin ku div w ew hem di kitbn tarx de xwendibe hem j ji serphatiyn kurdan yn devik bihstibe i j ji yn ku di dema w de qewim bin w bi avn xwe ew dtibin, bi wan re mezin bbe jiya be, bguman div van hemiyan bandoreke pir li ser kiribe, bi wan zahf iya be renc azareke dijwar ji ber wan kabe heya ku di gelek ben honraweyn xwe de digel ewata derd evn pwendiyn perwer yn flozof tesewif w ev kul keser, jan kovan xemn xwe j gotiye derbiriye. 

Jixwe ustadek Weke Cizr ku yek ji zanatirn rewenbrtirn serdema xwe bye ne mimkin e ku ev wrankar talankariyn kambax bala w nakiandibin w ew di ser guh xwe re avtibin, li ser ranewestiyabe di honraweyn xwe de cih nedabe wan ji wan re bdeng mabe.

Na ne mimkin e, bguman ew li ser wan rawestiyaye di van risteyn xwe yn jrn gelek din de ekere ew bi nav adres destnan kirine, end ku di hinek cihan de w bisk, gulang, kez, bir, av bijangn dildara xwe bi wan ibandibe j l amanca w ya sereke bi w mnandin j dsa diyarkirina zordar, kotek sitemkariya wan e.

Hinek ji wan risteyn w ev in:

 

 Ji rena nrgizn tey mest xwnrz   

Zeman b ehd cengengz Cengz

 

Ji  ber rind xweengiya avn te yn nrgiz awirn wan yn tj ku xwna evndaran dirjin, dem b weke serdema r cenga Cengiz Xan ya ser welat mirovan ku cihan kirib gola xwn. 

  

Sef sef mi dn Hind Zeng Cengz-i hat Teymr Leng

Xef wan reandin dil xedeng tebh trn Xan eref

 

Min Leker hind zenciyan[8] sef bi sef rzby dt ku dihatin me herweha zordar sitemkarn mna Cengizxan Tmrleng j bi sipahn xwe ve hatin me hemiyan bi diz tr avtin dil me ku trn wan j mna yn Mr eref Xan dijwar bn.

 

Rm Ecem ji her teref ceng suwa e wan bi xef

Hind Zeng sef bi sef hatine ber liway zulf

 

Sipah leker Rm Ecem ji her hl ve bi diz bi hev re ceng dikin sipahn hind zenciyan j hatine li ber alaya zulfan rz bne sef girtine. 

 

Geh dil geh can dibin tirkn te tn

Nakirin yexma talan xelet

 

Ey dildar hember gelacn ku di fizliya/fesadiya xwe de mna tirkan dilreq xwnrj in, ne bi a l bi zann geh tn r dil me dikin geh j can me talan, axme telef dikin.

 

Mereb tirkan Firat Nl-i kir

Teneleb terf umman xelet

 

Dildar, ber tirkn stemkar dilreq fitnebaz da ser ava rn tamxwe ya em Firat Nl, l evndar ty lvziwa lewaz ji ber germa evn li hev a kir ber w da deryay ta ku bi ava w ya or tahl tbn kelewaca w zde b bhtir lvikik ma.

 

Turk xwnrz xumar me bi yek xemzeyek

Zuhd ilsale li min zr zeber kir ji esas

 

Ew dildara me ya weke tirkn xeddar xwnrj sergj serxwe bi yek awireke avn xwe yn srbaz dilrak terkecihan perestina me ya il sal serobono bermeqlb kir. 

 

Tu bin Rm Ecem kutine zeng di kemn

Hane her tte peyapey ji teref Rm xwe xwe

 

Ey dost tu li sipahn Rom Faris binre b awa r zenciyan kirine ew di argeh stara wan de kutine ji v leker re ha ha ye ji hla Rom ve li pey hev bi lez h hawar j t.

 

Rom Ecem girtiye oxilme bi sef sef

Coht muxulan hatine ceng hebe

 

Leker Rom Ecem di qada ceng de li ber hev pahn rz bne xwe ji hev re digurgirnin frisn moxul j hatine er hebeiyan cote cot r wan dikin.  

Tox ala ku xwiya bn ji Ecem

Ereban tp-i ikestin ep rast

 

i dema direfn moxul alayn faris yn Ecem ji aliy rojhilat ve derketin r ann ser leekrn ereban hing ew bi yek derbek ikestin rast ep bi lez bez reviyan.      

 

Bikaranna hunera bed/bedew rewaniy:

 

Ustad Mewlana Cizr j mna gelek airn serdema xwe di honraweyn xwe de gelek qadeyn suxenwer rewanbjiy ku wjey/edebiyat bedew didrne payebilind dike bi hostat bi kar aniye:

Mna bikaranna gelek gotinn hevmane yn sec (سجعي) ku paiya hevok gotinan lihevhat ne:

 

Lew weku sewda dn im herdema dm dibnim

Dn dibim heyran dimnim Muter ya Zuhre ye

 

Sedem ku ez weke evndar sews dn sewdaser im ew e ku i gava ez ry dildar dibnim av min bi ehreya w dikeve ez dn dibim, heyran dimnim nizanim awa bi hi xwe ve bm, i bibjim titn ku dibnim j ji hev venaqetnim. Ez nizanim gelo ew tit ku ez dibnim ry dildar y rohn ye yan j ehreya w ya ge e, yan j rojgara Bercs a bi ewq e, yan j stra Gelavj ya bi rohniya rengmirar ye.   

 

ems di nv burca eref da sed kewakib ar teref da

Muter hat bi ref da istiwa qible ye

 

Min ry dildar di nv birca eref ya bilind de dt ku li dor herar hln w j bi sedan xirn mna strn pertewday diirisn. Herweha guhar guh w j digel refn xirn w dibiriq xeta ry w j ku digiha heya nv esmanan, bb qibleya temaevanan Kabeya evndaran.

 

Tebh/mnandin:

Leylet ul-Qedr Berat in zulf cebhet subh d

Dm weku fesla bihar l qiyamet qedd qam

 

Biskn dildar weke eva Qedr ya Bera`et re proz bi rmet in, eniya w j mna roja cejn bi rewen diirise r j fena demsala bihar bi gul ekan n e, l bejna w j weke roja qiyamet tije ye ku mirov nikare ber xwe bid l binre.

Li v der di navbera zilf evn Qedr Bera`et de, di navbera en ser sibeha d gava tav diavje de, di navbera dm gul ekn bihar de di navbera bejn roja Qiyamet de tebheke rewanbj heye.

 

Qews du hilalan ku li ser birc esed bit

B uhre di am emel engut numa girt

 

i dema ew kevann wek hva yekev ku bir ne, hatin raser birca r ku av in, nav deng wan di nav xelk de belavb bi tiliya hatin nandan.

Li v der di navbera biryn dildar heyva navt ku cara p li esmanan xwiya dibe, de tebh heye.

 

Mecaz, kinaye istiare (idyom):

 

Bz dikit ji qencan ji remz naz xencan

Qedr gulan i zanit kerbe divt ker re

 

Ew bcan dilhik ji bedewn speh nan nazn wan bz dike ji wan direve, car d awa qmeta guln bihnxwe zanibe, unk ew ker e ker j hew ji giya qvar kerbe hez dike. dyoma Qedr gul i zane kerbe div ker re t nandan, yan meriv nezan qmeta tit ba nizane.

 

Belku dwar-i bi guh bin bi Xwed k bi Xwed

Bi tu reng nekir ekere esrar huds

 

Tu bi Xwed k, tu bi tu reng tu away raz nihniyn bna gerdn ekere mek, lewra dibe ku dwar bi guh bin, wan bibihzin wan belav bikin.

Li v der idyoma Hd bje dibe ku dwar bi guh bin, bila nebihzin destnan dike, yan gotinn girng li her der mebje!

 

Nesm sinbul svan seher da hebs zindan

Veb qufla me b mifte ziringn ji qufl da

 

Dema bay nesm y qenc dilovaniy ji ber gulang dmn dildar di berbang de li me evndarn dil mna zindan da, hing qefla der w dil reng zindan b mifte veb, zingn j deng w giha her der.

Li v der Cizr huner istiar kiriye ku sinbul sv bi gulang dm dil  j bi zindan ibandiye.

 

Cnas/tecns (gotinn hevherf manecuda): vca ger herdu gotinn hevherf manecuda di hejmar, rz, awa cureyn herfn xwe de weke hev bin, ew dibe cnasa tam ger di yek ji van de ji hev cuda bin hing dibe cnasa km[9]:

 

Izar ger li min d tu li dil de

Li enn el-qelbe qed yehwa izarek 

 

Ey dildar ger ji ber ku min ji hedd xwe zde kiriye dil berdaye ne hinkfan tu bivy ser sertr li min bid, fermo li dil de unk ew e scdar gunehkar ku ji gulangn ser ry te hez dike dil berdaye wan.

Ji xwe cnasa tam ya navbera herdu zaran diyar e ku mebest ji izara p sertr e ji izara daw j bisk gulang in.[10]

 

V firqet pir dil ewand cerhn qedm dsa kewand

n di sor t da tewand feryad ji dest firqet

 

V cudahiy dil me pir ewitand peritand birnn kevn j ji n ve kewandin n sorkir ji t de birin ann ta ku ew tewandin, ax ji dest v cudahiya dilewt rencdr.

Di v der de j huner cnasa km heye ji ber ku wanda peyvn: ewand, kewand tewand yek e l peyv gi na.

 

Telmh/bibrann (bi gotin yan j hevokeke kurt destnankirina byereke drok yan j serphatiyeke navdar):

 

Minnet ji tali her ji bext Asif bi text bext rext

Belqs ew an bi wext ro Suleyman Mela

 

Ez ji v bext ens xwe y xwe ba re gelek minnetdar spaskar im ku mna Asif ibn Berxiyay hzdar bi iyan ji min re dildara fena Belqsaya ahbnaya welat Sebe mezin peyebilind di cih de digel text, bext, cilberg pertaln mal pk ve an ez mna Silman (e. s.) a kirim.  

Li v der j Cizr byera Silman (e. s.) Belqzay ya Qal el-lezne -- t. d.diyar dike.[11]

 

Dsa bi risteyn:

ukur bnahiya min hat Yaqb dde rewen b

Bi boya Ysuf Misr li Kenan beser peyda

 

ikir ji Xwed re ku ew dildara weke rohniya avn min hat p re j bnahiyn min zivirn, awa ku bi hatina bihna qutik Ysuf Misr j rohniya avn Yaqb Kenan l vegeriya b. Li v der j byera Ysuf (e. s.) ku bi anna kiras w rohniya av bav w Yaqb (e. s.) l vegeriya b, destnan dike.

 

Herweha dsa bi risteyn:

Ger ji w horsirit weyek izhar-i bit

D bibit nar Xell il-Lah dojeh sar-i bit

 

Eger yek libteke narn nazenn ji w dildar bibe here ser w dil mina agir dojeh d ew agir weke dza agir ku Nemrd, barahm (e. s) avtib nav, sarbibe bibe ewleh.

Mela byera ku Nemrd brahm Pxember (e. s.) avtib agir, destnan dike.

 

Tewriye (rexneya sergirt, pona rastiy): Ger gotin, hevok yan j risteyeke ku du mane zdetir maneyan bide ji dla ya nzk ve ji bo sergirtin poandin maneya dr b amanc kirin ew tewriye ye:

 

Ayet husn mufessel ke ji keaf cemal

Ilm iq bike tefsr ji defter meke behs

 

Tu nan dirvn spehtiy li gor raveya cemal epaliy ya ayeta Xwed rohniya erd esmanan e qenc irove bike da tu li gor w, tefsra zanna evn bik behsa kitb deftern din mek.

Di van risteyan de hem nazik rewanbjiya bedew ya bikaranna gotinn nzk yn ayet, mufessel, keaf tefsr heye hem j tewriye heye ger ku ji Mufessel Keaf navn kitban[12] bn girtin ku maneyan wan ya dr e. 

 

Mubalexe/zdekirin (pesindan danenasna zde):

 

We`r ji ber perd yed beyda bi muciz bte der

ems kewkeb d hiln alem tej enwar-i bit

 

Ger bi rya muczeyek destn sp ji ber perd bne der, hing d roj rojgar hem hiln cihan gi rohn bibe.

Di hilatina roj stran ji ber dest sp rohniya chan de zdekirineke rewanbj heye.

 

Tecrd/ (ku xwe txe ciy yek din bi xwe re biaxive):

 

Leker alem meger yekser te dijmin bin Mela

Xem bi myek nakin ger te dilber yar-i bit

 

Ey Mela ger ku dildara te bi te re dost yar be leker temam cihan neyar te be j dsa bi qas yek myek j xem nake tu u minet ji wan hilnayin.

Di vir de Cizr bi gotina Mela ku xwe dixe ciy yek din p re diaxife, huner tecrd y rewanbjiya bhempa (bed) dike.

 

Alliterasiyon/ (dubarekirina deng ahengkirina gotinan):

 

ox eng zuhrereng dil ji min bir dil ji min

Awirn heybetpileng dil ji min bir dil ji min

 

Ew xezala narn dildara ku rohniya ry w weke gelavj trj dide bi dil min girt revand, herweha awirn avn dildar yn tj ku bizd xofa wan mna ye tirs bizda piling dil min talan kir bir

 

Telmi/du-s-ziman (Nivsna riste yan j malikan bi end zimanan):

 

Di iqlm suxen mr im di ir de cehangr im

We yelu mewkib el-uaqi elam we rayat

 

Bguman ez mr welat xwebjan y herma rewanbj xweaxvan im di pey honrawey honana helbest qesdeyan de cihangr air, xwed dwan nivskaran im gava karwan koma evndaran here hizra proz ya bexandin civata nz gihtina cem, hing alaya min bi ser ya wan dikeve bandrola min j li piya karwan wan bilind dibe. unk serdar peng mr mezin ez im

 

Faxriye/ppesnn/bixwepesinn:

 

Di caz beyan da suxen ger bte insaf

Dizanit muxteser herkes Mel sihr e `baret kir

 

Di biwara diyarkirina muczatan yan titn ji her hz der de gava bi wijdan b axavtin hing hem kes bi kurt dizane ku hevok gotinn Mel fena efsn in.

 

Medhiye/pesindan:

 

Xan xanan lami necma te her pirnr-i b

Ketiya bext te ez bay muxalif dr-i b

 

Ey mr mran ez ji Xwed hv lava dikim ku stra te ya trjavj herdem pirge be, yan hertim bextxwe b herweha ez hvdar im ku gemiya bext te j ji bay dijber gemiya te dr be da ji rya xwe nemne.

 

Ji bil van j ustad gewre Mewlana Cizr gelek hunern bedewdriya rewanbjiy yn din j mna tibaq tezad, tenasub, net, terci bend, texms terdiye yn din bi kar aniye, l ji ber dirjiy me ew hitin ji lkolneke berfirehtir re.

 

Xwendin Zanna Cizr

Usatad hunera ristin honan Cizr j mna pirn zana alimn serdema xwe li Medreseyn Kurdistan yn rojhilata navn hem zann arezahiyn pwst yn w serdem xwenidne bi taybet di rzimana ereb huner edebiyata w de ba perwerde bye. Herweha ji bil ilm zannn pey yn mna nehw serf (rziman), munazere, mentiq, kelam, fiqih, heds, eret, usl, eqaid, tefsr, felekiyat, hendese, hisab, fizk, yn din w di zanna beyan, mean, icaz, rewanbj suxenweriy de j xwe qenc gihandiye ji bil ereb ew serwext bi ziman faris, tirk (osman) ziman xwe y kurd bye.

Ji bil vann jor ew li ser tesewwif felsef j gelek xebitye li gor naveroka Dwan, w xwe li ser drok, usl ul- fiqih, strnas estetk j qenc gihtandiye.

Ew ji bo perwerdehiya van ilmn jorn gelekn din j awa li jor j bihur, weke adet hem zana xwendekarn kurdan li gelek xwendegehn Kurdistan (Cizr, Diyarbekir, Hekar, madiye) endekn welatn cran j mna Iraq am Misr ran j geriyaye pit qedandina xwendina xwe j li Farqn, Amed (Diyarbekir) ku li gor Ezeddn Mustefa Resl Celadet Bedirxan bireke pir ji honraweyn xwe hing nivsye, li Heskf (Hesenkeyf) li medreseya mrekn eyyb paiy j li Cizra Botan li Medreseya Sor ya mrekn Botan dersdar kiriye di van zannn navbihur de gelek zana muderris (mamoste/ustad) derxisitine munteh/menteh rakirine.[13]

 

Li v der ji bo hinek taybetmendiyn Medreseya Sor belk pwst bi danenasneke kurt hebe. Ya rast ew bi ser xwe newazi xarqeyek e ku hima bi avpketina w bi ten, Dwana Mewlana Cizr bi hem naveroka xwe ya xurt heya ber dev dagirt t ber avn mirov.

Medreseya Sor bi kunbeta ku gora Mel, ya Mr Xan eref IIem, Mr Emadeddn hevpesindar Mel digel yn end mrekn Cizr yn din di bin de ne, xwed cudahiyeke xweser e ku min di tu kunbetn cam medereseyn din de nedtiye. Lewra qubba ser gorn navday ku bi Medreseya Sor ve ye ber meqlb serobino ye, yan qeware valehiya kunbet bervaj berbi jr ve ye, ne mna yn din e ku qubba wan bi jor ve ye ji nav ve qewartiye.

Herweha di hawrdor hewa medresey bi xwe de j hicrikn pik ji bo xwendin xebat hene, l tit balk ew e ku di her yek ji van hicrikan de j quncikek cida heye ku hew cih kesek t de heye. awa dixwiy ew ilekgeh/xelweningeh bne ku xelfe zahidan di dema silk de t de iln xwe kiandine, herweke ku Mel j di gelek cihn Dwana xwe de behsa wan kiriye.

Deriyek pik ji hicrik die ilegeh bergazeke/zereqeyeke (paceyeke pik weke mezxelek) j li p di dwar  derve de heye. Ji v j diyar dibe ku li w medresey ji bil ders xwendin xelfeyn terqet zahidan j t de emel kiriye li gor norm tesewif terqeta hing hatine perwerdekirin. Bi gotineke din Medreseya Sor awa medreseya xwendin zann bye herweha di heman dem de tekye war gihtandina zahid mitesewifan bye j.

 

Astroloj/felekiyat/strnas di Dwana Cizr de

 

Weke ku ji xwendevann Dwana Cizr ve j xwiya ye Mel di zanna strnasiy de gelek serwext bye di gelek irn xwe de ew bi arezay xebitandiye di dem rewn cih cih de gerr dewra erxa felek herheft rojgarn erx hem bi navn ereb yn felekiyat hem j bi navn ran-kurd daye nasn bi kar aniye.

Herweha w gerr dewrana rojgar creyn stran di erxa felek de ketina wan ya bircn esman digel pwendiyn wan bi deng awaz ahengn alav meqamn muzk re j di gelek honrawey xwe de destnan kirine. Ji xwe w nav gelek aheng meqamn mzk j di irn xwe de digel alavn muzk yn curbecur yn heya serdema xwe bi nav kiriye p re j kjan ji wan enstrumentan bi kjan aheng meqam re, di kjan wext sal de gava roj rojgar di kjan birc de bin li ser rawestiyaye di honraweyn xwe de destnan kiriye.

Nimne:

Newaya mitrib eng fxan avte xereng

Were saq heya keng neoyin dil ji v jeng

 

Yan dema roj di birca kvjal de ye ku navbera 21-hezran 22 trmeh ye dengbj bi awaza eng (harp) re bi ahenga/meqam neway sird stran gotin heya ku deng w giha ber birca xereng. awa ku di w serdem de li rojhilata navn di w wext sal de xelk ji bo ewbrkan/evbihrkan li qahwe meyxaneyn baxe bostann bilind li ser ban wan diciviya, honrawe dixwend stran lawik lawje digot heya awaz deng wan digiha ber birca xereng/kvjal.

 

Ji xwe ji bil ku Mewlana Cizr di van risteyn jr de hmann alem gerdn nan dide herweha awa N. Doru[14] j di w baweriy de ye, weha dixwiy ku Cizr di heman dem de xwestiye bi van risteyan 12 birc heft erx felekn esmanan rojgarn di wan de j destnan bike:

 

ar unsur in ar tebet in vkra bi mzan vk ketin

Bi hevra muxalifsret in der sret exsiyye da

 

Hetta bi mzan ar esil bi hevra nebin cem wesl

Cisman ji hev nabin fesil baz ji baz eq neda

 

ar ummehat in s benat her bqerar in btebat

Pir iq meyl in iltifat d`v taze deyr kuhne da

 

herweha ew navn wan j li gor cih rew bi aheng alavn mzk re yeko yeko diyar dike: yan 12 /perde/aheng/meqamn mzk, 12 alavn mzk, 12 bircn esman/felek/erx 7 rojgar + 5 komstrn navdar ku pkve dibin 12 (rojgar str) di her heft erxan de: 12+12+12+12. Mela van yeko yeko bi hevahengiya 12 destgahn/meqamn mzk yn ku ji dozde alavn cih derdikevin li gor ku her yek ji wan bi kjan birca felek re li hev dike, di risteyn cih de honaye.

Gelek mumkin e ku kesn di zanista strnasiy de serwext bin, dikaribin dema honan nivsna riste irn Mel j bi hisab felekiyat qayideyn w derxin hol.

 

12 Bircn esmanan/erxan/felekan:

 

Birc

derece

hman

Kalite

Rojgara pitgir,

erx/Felek

 Beran

130

Agir

areza/rewenbr

Behram/Spehr/Merx/Mars, 5em

Ga

3160

Erd

Saxlem/qayim

Gelawj/Nahd/Zuhre/Venus/, 3em

Cw

6190

Hewa

Guhrbar

Tr/Utarid/ Etarid/Merkur, 2em

Kvjal

91120

Av

areza/rewenbr

Heyv/Hv/Qemer, 1em

r

121150

Agir

Qayim/saxlem

Roj/ems/Xwird, 4em

Sinbul

151180

Erd

Guhrbar

Tr/Utarid/ Merkur, 2em

Mzn

181210

Hewa

areza/rewenbr

Gelavj/Nahd/Zuhre/Venus, 3em

Dpik

211240

Av

Saxlem/qayim

Behram/ Merx Pluton/Mars Pluto, 5em

Kevan

241270

Agir

Guhrbar

Bercs/Muter/ Jupiter, 6em

Nr

271300

Erd

areza/rewenbr

Kwan/Keywan /Zuhel/ Saturn, 7em

Dewl

301330

Hewa

Saxlem/biryardar

Kwan/Zuhel/Saturn/Uranus, 7em

Mas/Ht

331360

Av

Guhrbar

Bercs//Muter/Jupiter, Neptun 6em

 

1.    Birca Beran/Berx (Hemel) 21/3-19/4, (rojgar: Behram/Merx/Mars, alavn muzk ney nay: , aheng: sema):

 

Heyheya reqs semaya te i xwe bestiye erx

Ku di birc bi sema tte li ser dest xwe Berx

 

Deng w heyheya te ya xwe ya di kf ahiya reqs govenda ayin de wel l kir ku berx/beran j di birca xwe de li ser dest xwe li ber ahenga semay bireqse b govenda semay.[15]

 

Mey ku biit saxer di dest w dilber

Sond bi Xaliq dixwim roj e di birca Hemel

 

Ez bi Kirdigar payeberztirn sond dixwim ku gava piyaleya erab bi dest dildar b dagirtin hing ew erab dibe weke Roja ge xwe ya bihar ku hing ew bi awaza ney nay re bi aheng perdeya semay dadikeve birca berx/beran.

 

2.    Birca Ga/Gaw (sewr) 20/4-20/5, (rojgar: Gelawj/Zuhre/Venus; alav: ney eng, meqam: zengle gerdan):

 

Herdu qewsn te ji qudret ne ji Yeng                    

J bi mzan birenin me xedeng

Biderin sne bi serpence peleng

Rom pit dit ecem bte fireng

L ne wek waqieya Gw Peeng

Hilbitin qenc-i ji nv ate ceng

Tn suwa hebe nb zeng

Tu dizan i neheng in i neheng

Veke lelan tu ji ser ekker teng

Ku j murada te byn pt pereng

Mest cewra te me b bade beng

B te cana li me alem bye teng

Ji cefaya te nema qet li me reng

Tu dizan i dibjit ney eng

Ji i peyweste dinalin seradeng

Me dixwnin qed bejna te y eng

Nrgizn mest binaz neyireng

L tu Tba we ez xeste y leng

i bikim feyde ku var e dereng

Mutriban da nekevin eng ji eng

Da nedit perdey ayney zeng

Ku ji enga me binalit xereng

Wek Melay bi hezar reng aheng

Bi fixan bt ji ber sed ferseng

i xeber dim ji dil te y` wek seng

Dikuj aiq miskn bi tefeng

 

Nekir terk tu v kafiriy

Dnber hormisal zeriy

Nazik neyeker surperiy

 

awa ku dixwiy Mel Gw hem ji bo pahlewan drok y efsaney Gw Guhderz bi kar aniye hem j Gawa ku bi faris nav birca Sewr: yan ya Ga: ye bi form kurd tewandiye da du maneyn berbiav ji hev cuda, l di bingeh xwe de ji hla mezinahiya byer ve nz hev, diyar bike herweha hiner xwe y suxenwer y icaz ku di gelek risteyn xwe de p dipesine, nan bide. L d re j birca kvjal daye pey ku ji xwe du meh pit birca ga roj dikeve w.

   

[Ji xwe gava mirov qenc li raveya berfireh ya risteyn jorn j hr dibe ev mebest j diyar dibe:] Ey dildar ji biryn te y mna kevanan ku ne ji sazkariya welat Yeng l ji destkariya desthilatiya perwerdigar ye, trn dijwar bi k bi rkpk direnin dil me bi pencey pilng y dirinde dil me y birndar ji snga me derdixin datnin ser kefa dest xwe.

L ev cenga ku bi ra van sipahn pir pk t j ne mna byer cenga navbera du serdarn mezin yn ran Gw Peeng  e, l bel bi dijwar, bi xesar ziyan xwe di ser w re ye. unk ji bil ku ev er ji nav gurriya agir cengeke dijwar kambax derketiye alav daye, di ser re j biskn por re n kagul, en yn din j mna sipaha hebe, nb zenciyan haha ye r dikin tn alkariya ceng er me dikin. Ji xwe tu j dizan ey dildar ev sipahn rkar xwed i hesp htn behr yn xurt i tmsahn (nehengn) deryay yn mezin dijwar in, ji ber v j ji kerema xwe re lvn xwe yn lal sor ji ser w dev teng rn rake bi zar zimanek rn ji me re gotinn xwe bibje me bi soz nzkbn gihtina cem xwe ad bike. 

Lewra ji ber negihtina viyana xwe dil me ji te bye gurr bizotek agir ku alav j die em ji ber tadey azara evna te berab babng afyon serxwe bhi bne ji ber driya ji te j tu xwe hsan u reng j li me nemaye, ya rast ji xwe cana min b te cihan j li me teng bye tu tahma w ji me re nemaye.

Ey evndar ma tu dizan ku alavn mzk yn mna ney eng bi awaz naxmey xwe i dibjin ji bo i dengbj herdem li pey hev bi deng bilnd distirn gaz dikin? Er ew p gaz me dikin me vedixwnin ddara bejina te ya rast hilkiiyay bala teya epal rind herweha abna bi avn nrgiz y rn nazdar efsnkar neyreng. L ax ka li k ye ew gihtin? Ma d awa bibe, tu bi xwe dara Tubay ya xweziyan li esman jorn ez j nexweek qels peran seqetek qop kulek im [li v erda ku sembola birca gw (ga) ye]; ma di v wext dereng v temen derbasby de ev fersenda dtin abn ji min re t ez d i fde sd ji v dtin wergirim.

L bel digel v j div evndar j mna sazbend dengbjan bhv nebin cehd xebata xwe bernedin da neynika dil wan zengar nebe, avn wan tar nebe birca kvjal ji ber qarn zarna wan li esman jorn nenale [ ew nalna wan j negih erd cem birca ga].[16]

 

3.    Birca Cw (Cewza): 21/5-21/6, (rojgar: Tr/Utarid/ Merkur; alav: ney, aheng: newa):

 

Newaya mitrib nay fxan avte cewzay

Fe ya heyya bi kasatin we ya heyya bi tasat

 

Dema ku roj di birca Cw ya navbera 21/gulan 21/hezran de b, fxan naln bi deng stranbj re digel awaza ney bi ahenga neway re bilind bn heya gihan ber birca Cw ya di erxa duyemn de. Ey meyger ji kerema xwe re tu bi lez bez bi tas kaseyan erab bi me bigihne da em sedem wan fxan nalnan wan awazan bi avn ser xwe bibnin.

 

4.    Birca Kvjal (xereng): 22/6-22/7, (rojgar: Heyv/ Hv/Qemer; alav: eng, aheng: newa):

 

Newaya mutrib eng fxan avte xereng

Were saq heta keng neoyn dil ji v jeng  

Heyata dil meya baq binon da bi mutaq

Ela ya eyyuh`es-saq edir ke`sen we nawil ha

 

Dema ku roj di birca kvjal de b ku navbera 21-hezran 22 trmeh ye, Deng awazn dengbj bi y eng re di ahenga/meqam newa de bilind b heya giha ber birca kvjal ya ber per esmanan. Ey meyger her di w dem de tu j were me bi eraba xwe ya nemir (baq) av bide dil me y mir bi evna xweday bio sax bike, da em w eraba evna baq ji dil can vexwin dil xwe p xwe ad bikin bigihn jiyana nemir. Ma xwene qey em v dil gunehkar qirj zengar heya keng neon di v kirt gemar de bihlin: Ey meyger fermo van eyn tije eraba sermed bigerne bi dest me bigihne.

 

5.    Birca r (Esed): 23/7-22/8, (rojgar: Roj/ems/Xwird; alav: eng, aheng: rast, uaq):

 

Perwaneyn sotkebed dilber ji ber birca Esed

Tr dan ji retzn semed lew tk ji xwn neqqin

 

Em mna w xecxecoka/mizgnoka kezebewit ne ku dildar ji bijangn xwe yn re kilkir yn semedan eniya xwe ya gi bilind a mna birca r tr avtin me ta ku ji ber wan derban hem endamn la me bi xwn neqin lewitn.

 

6.    Birca Sinbul: 23/8-22/9, (rojgar:Tr/Utarid/ Merkur, alav: ney, aheng: zengle):

 

Sinbulan seywan li dm taze kir

Afitab ro di birca Sinbul e

 

Sinbuln biskan yn kagula ser eniy bi awayek wisa bedew bhempa li dor w ry rojn hale dan bne xelek ku d wan dman mna roja di birca sinbul de ewq emal dida trj ji wan din.

 

7.    Birca Mzn (terazy): 23/9-22/10, (rojgar: Gelavj/Nahd/Zuhre/Venus, alav: ney eng aheng: zengle, gerdan rast):

 

Senem ji qews ebr du hilaln new numandin

Du keman li burc mzan bi xezeb li min kiandin

 

Dildara senemn herdu kevann biryn xwe mna heyva dask ya n y zirav tlbend kir ew hilkiandin ser eniya mna birca terazuy ji herdu kevann biryan awirn tj yn mna sertran bi awazn ney eng re bi meqam rast reandin dil min.       

 

8.    Birca Dpik (Eqreb): 23/10-22/11, (Behram/Merx/Mars/Pluton, alav: ud, aheng: huseyn):

 

Bomawer rnleb w xb nrnxebxeb

Bedra di Birca eqreb keng ji ber perd der

 

Ez nizanin gelo ew dildara bhngulav lvrn xebxebrewen ku r j mna heyva ardeev ya di birca dpik de di nav wan biskn gulang kaguln xwar baday de ye, d keng ji ber perd der [ bi sehera sib re me bi awaza ud bi aheng perdeyn curbecur mna huseyn yn din ad bike].

 

9.    Birca Kevan (qews): 23/11-21/12, (rojgar: Bercs/Muter/Jupiter, alav: d, aheng: rehaw):

       

Wey spde j' birc qews ebr numandin mah new

Xwe ji qews ebryan v ra kiandin mah new

 

Ji birca kevan ya ser eniy wney biryn mna heyva n zirav kevank weke spdey bi rohn diyar kirin xetatan j bi wan biryn kevank re bi awayek qenc xweik bi awaza ud bi meqam rehaw re wneyn heyva n j li ser r kiandin.

 

10. Birca Nr (cedy): 22/12-20/1, (rojgar: Kwan/Zuhel/Saturn, alav: eng, aheng: sema)

 

Di pabsa semensay mi nr bejn balay

Leell eblux ul-esbabe esbab es-semewat

 

Di dema ramsana nig dildara weke yasemn nazik xweik de min xwe ji mezinahiya w re tewand bi hviya ku ez bigihm r dirbn rast yn cihn bilind payeyn pwaziy, min bi deng eng naxmeyn di meqam sema de li spehtiya w bejn bala epal bilind nihr qenc bala xwe da xwoewistiyn w.

Li v der ji peyva nr hem lkera nrn hem j birca nr hatiye amanc kirin da bi alkariya birca nriy hilkie r dirbn esmanan erxn t de.

 

11. Birca Dewl/delw/xerab, 21/1-19/2, (rojgar: Kwan/Zuhel/Saturn/Uranus, alav: ney nay, aheng: sema):

 

T erab bi xerab bi nehingan de dem

D kfayet bi i reng me bikin kze tas

 

Ey dost ger tu evndarn weke tmsah rn deryay bi erab av bid, da ew p xurt bibin xwe li ber tade renca evn ragirin, bi dewln mezin bide wan ne bi sewl tasn pik, unk ew kezebewit ne, kelewaca nava wan bi amann pik yn weke kz tasan sar nabe heya ku nebe j ew nikarin li awaza ney nay ya di ahenga sema de guhdar bikin t bigihn.

 

12. Birca Mas (neheng/ht), 20/2-20/3, (rojgar: Neptn/ Neptun, alav: ney ang, meqam:  uaq):

 

Bi evn melek erx felek tne sema

Rewen in tk-i bi mihr ji sema ta bi semek

 

Hem melaket erx felek tev di gerneka evn de direqisin ji esman jorn heya bigih deryaya cih masiyan gerdn gi pk ve bi gelemper i diyar i dern hem hey (afirand) i terr i hik, i rewan i rawestiyay bi nra evn rewen rohn bne li dor xala evna rast digerin li ser qutb evna rebban xwe radigirin bi bandora evna zat Xwed digel awaza ney eng ya di meqam uaq de direwin tev digerin.[17]

 

Msk, desgah/aheng/meqam alavn Mzk di Dwan de:

 

Desgah/aheng/meqam:

 

Newa:       

 

Newaya mutrib eng fxan avte xereng

Were saq heta keng neoyn dil ji v jeng  

Heyata dil meya baq binon da bi mutaq

Ela ya eyyuh`es-saq edir ke`sen we nawil ha

(Ji bo maney binre li jor li xala birca kvjal)

 

Ageh/yekgeh:

 

end din bit her heb alem di ber hukm te b

Her div te her we b lebs te kmxe w xare b

Dayim bi remz iwe b ubhet gula her xune b

W buxey xar t neb ageh ji uaqn xwe b

emek li ehwal me b derheq me l bperde b

Saxer medam pir bade b pirefqe xwemede b

Bihtir bi rehm efqe b b`r te da perwa neb

Mexmr ehvn ehle b sotne nar firqet

 

Ey dildar ez hvdar im ku heya dinya hebe tu j hertim heb, cihan hem di bin desthilata te de be li gor dazwaziya te be. Herweha cil bergn li ser te ji hevrim tenik giranbiha hevrim plpl y hja bin herdem tu bi nan, bi naz delal, nazik kubar li pber hempayn xwe serbilind b. Tu mna guleke bijkoj nevekir speh destneday b dir sitrn di baxey rindiya te de tune bin da tu ji tade azar wan parist b. Bi v re j tu ji hem rew ( ahenga) evndarn xwe (ya yekgah) agahdar b, avn te li ser wan be, wan jibr nek, paguh nek avek te j li ser rew ahenga me dildaran be, l digel v j ji bo me tu b perdeyeke ahengxwan b epaliya xwe ji me vener.

Bila piyaleya eraba te ya adman dilxweiy tim tije bi ser be, tu li hember me dilsoz, ji me re dilovan, beerxwe devliken b dilovaniya te ji me re ji ya herkes bhtir be da em ji awirn avn te yn weke ran bperwa bfikar bin avn te yn xezal j herdem mest xumar bin da me efsn bikin, lewra bi rast agir ewata cudah driy dil me peritandiye kezeba me biratiye.        

 

Sgah/sgah:

Li l-lah were saq bi du caman me ciwan ke

Mutrib bi def ra bide sgah ebab

 

Ey meyger tu bi Xwed k were du piyale ji eraba jiyandr ku pran can dike caniya kalan li wan vedigerne bi de me me ji n ve ciwan bike. Ey hunermend dengbj tu li def xe aheng awzn sgah bide bilr da co xiro rabe, kf ah ge bibe piyale bn gerandin.[18]

 

Sema/sima/sema/sema:

 

D biaret bi iaret ji ney bte sima`

Tu ji nay di sima bike bawer meke behs

 

Ey evndar d nan aretn mizgniya gihatina cem dildar ji deng muzka ney ya di meqam sema de b sehkirin; ji ber w j tu ji w deng civata muzk bawer dilbich be qala ryeke erkirin ya din meke, unk ev aret bi ten tra dilbichkirin dike.

 

Rast:

Heyv b ew di zulmat dixwim sond bi ayat

Ku nr da semawat esed hat rast mzan

Qemer hat rast perwnan ji bo xeml emal nan

Me nrgiz dn di nesrnan di nv bax gulistan

 

Ez bi bi ayetan sond dixwim ku ew heyva taritiy gava rohniya xwe da esmanan hing awazeke meqam rast ji birca r derket bilind b heya giha birca mzn, her di w gav de ew heyv j li gor w meqam rast li ber ewqa perwn xeml emalek da xwe ew der ewqas rohn kir ku di baxey gulan de nrgiz nesrn irisn reng vedan.

 

Dil dixwnit zulf xalan dm balayn ji nr

Her bi qann mujdeya xeyb ji nay rast ep

 

Dil zilf xaln ser dm balaya nrn vedixwne qann j digel ney bi meqam rast mizgn dide ku d ji xeyb rast ep deng were.

 

Zuhre iqda Sureyyay di erq keifn

Leylet ul-qedr ji mexrib perde day rast ep

 

Gava ew dildara mna bercs digel gerdena weke Surreyay (komika Swiyan) ji rojhilat ve xwiya b hing ji hla rojava ve bi niyeta eva Qedr awaza dengbj ji perdeya meqam rast rast ep bilind b.

 

sfehan: 

Coht hebean bi terfet il-eyn

An qederek ji Espehan/Esfehan bac

 

Herdu avn dildar yn mna la hebe re di demek pir kurt de ku bi qas niqna avek b bi hza rindiya wan avn ku mna ahenga isfehan xurt in, dest dan ser bajar sfehan tibabek bac j an.

 

Gerden (iqd):

 

Zuhre iqda Sureyya keif bn ew di erq

Sayeya bext me day ma li ser perde w niqab 

 

Stra gelavj gerdaniya perwn ji rojhilat ve avtin, l bext min y re b s perde li ser wan ew niximandin ta ku awaza wan ya meqam gerden ji bin birr.

 

Koek/Kuak (eng di v meqam de l dixe):

 

Fehm raz er bikir wer bibih mujdey saz

eng bperde dibjit ne ney nay bi deng

 

Ey evndar ger tu bivy razn zanista evn nihniyn pey hezkirin fhm bik fermo were civata mzka engiy da tu ji awazn hem alavn mzk di ahenga kuak de mizgniya raz penhanan bibn. unk eng b ahenga xwe ya kuak j bi eng ji te re raz nihniyn ku ji awaza nay ney nay bihstin, dibje.    

 

Uaq:

 

Di iqlm suxen mr im di ir de cehangr im

We yelu mewkib el-uaqi elam we rayat

 

Bguman ez mr welat xwebjan y herma rewanbj xweaxvan im di pey honrawey honana ir qesdeyan de cihangr im gava karwan koma evndaran digel awazn bi aheng meqam uaq ber bi hizra proz ya bexandin ve die hing alaya min bi ser ya wan dikeve bandrola min j li piya wan rewan dibe.

 

Zengole/zengle/zeng:

 

Ku iaret bi biaret bidirit nexmey eng

Ji ry ayney dil biretin perdey zeng

 

Gava alav muzk y harp bi awaza xwe ya di meqam zengle de mizgniya pkanna mirada evndar bide hing d neynika dil rohn zelal bibe p re j d ew zenga ku bye weke perdeyek li ser nahle dil bigih zanna xweday, paqij bibe ji ser rabe.   

 

Reha/Rehaw/rehawend:

 

Ji w zulf ji w bend reha bim l ji peywend

Siyehem spzend te sohtim ubhet find

ubih em emal im ez ji ber hubba te lal im ez

Zef im wek hilal im ez sifetgoyn dikalim ez

 

Ez ji benda qayim ya w biska ku dildar dest nig min mehkem bi xelekn w ve girdabn iqas ku xelasiya j zehmet b j, [dsa ez bi alkariya ahenga rehaw] filitm. L bel ma qey felata ji te heye ey dildara avre zendsp, na bi rast nne unk te ez bi ar evna xwe ewitandim la min j ji ber w agir weke mom imay heliya ji ber a evna te mna imay zermih, l digel v j ez ji ber dildariya te lal bme nikarim gil gazinn xwe j bikim. Herweha la min j ji ber hezkirina te qels lewaz bye pita min j fena heyva nderket xwar zirav bye, bye weke daskek ku ji ber v j ez mna pepk herev ji var haya ser sib natebitim dikim naln zarn her sibe bi bilbul bax bostanan re ku li ser gul kullkan dixwne, j axn oxna min e.

 

Humayn (meqam lorna dayikn kurdan):

 

Nefesek b te me na ne dijn b te demek

Ji te hat emr humayn te we memr-i kirn

 

Kana yek hilm bhneke bi ten ku em dikin j b hebn viyana te ji me nay em b te ne din w bidin ne j bistnin, awa ku em yek klkeke bi ten j b te nikarin bijn. Ji xwe fermana siltaniy ya ji bo v yek j di meqam humayn y lorna dayikan de ji bal te ve hatiye dayin te em weha p erkdar kirine.[19]

 

Alavn muzk:

 

Bilr (ebab):

 

Li l-lah were saq bi du caman me ciwan ke

Mutrib bi def ra bide sgah ebab      

(Ji bo maney bnr. li jor li xala meqam sgah)

 

eng (arpa/harpa niha):

 

Ku iaret bi biaret bidirit nexmey eng

Ji ry ayney dil biretin perdey zeng

(Ji bo maney bnr. li jor li xala meqam zengole)

 

Fehm raz er bikir wer bibih mujdey saz

eng bperde dibjit ne ney nay bi deng

(Ji bo maney bnr. li jor li xala meqam kuak)

 

Def (dahol/tebil) :

 

Mey hate fincana sedef, kes d vexwit ro bi xef

Saq bi eng nay def ferfriya mehtab-i da

 

Piyaleya sedef bi erab hat dagirtin badegr j ew bi deng eng, ney def re li civat gerand, ka gelo kes heye rahle v badeya di v cama ferfr de ku weke ya qiral n rohn dide diirise, bi ser xwe dake vexwe? Na her, kes nake lewra y ku v bike barek giran dide ser mil xwe ku daxwaziya ah mezin e.

 

Can Mel rha Mel nra ji qudret nuqte l

Remzek nihn da min wel nal ji ber wek nay def

 

Can rih Mel dtina w ry ge e ku ji hza xweday xaln re l ne bi yek naneke nihn nalneke weke ya nay tingneke weke ya def ji min an.

 

Erxenn:

 

Nra ji qudret l du nn j ra dinalin erxenn

Wer ayeta iq bixn xwenusxeyek mestr e dil

 

Ji ber evna w eniya ge rewen ya dildar ku du biryn kevank yn fena du nnn bermeqlb li ser hatine kan, diln evndaran weke nalna erxenn l dide . Ey dost bi lez were ayeta evn sembola ku li ser ry w dil hatiye nivsn, bixwne bibne ka ew i naveroka nusxeyeke ak nameyeke speh bedew ya evndariy ye.

 

Muxn: 

 

Ney muxn me hemraz in di remza ayne cam

Li min mehrem def saz in didin bperde peyxam

Dinalin kewkeb bazin hezar reng di ilham  

 

(Herdu alavn mzk] Ney muxn hevsirrn me ne piyaleya me ya ayiney j dirvn def saza xwemal ku name peyama evn baheng perde didin, nan dide bi wan re j bazin guharn rengstr bi hezar away dinalin sira perwerdigar pk dikin.  

 

Nay Ney:

 

Remz razn ney nay ku sema ne hem

Ji mehalat e bi eql xwe bizan ji qiyas

 

Ey evndar gava tu wan nan dirvn rast razn xweday yn ku bi rya dengn alavn muzk yn mna ney nay bi meqam sema hatine bihstin guhdarkirin, weha dibihz tu u cudah nax nevbera wan alavan ji xwe ne mimkin e ku tu bi hi pvan di maneya wan naxmeyan de bigihy.

 

Qann:

 

Zuhreing ev suwaj d ew ji eng avte eng 

Xwe li p qann w guh de tu qann rebab

 

Gelavja reqqas iris gava er qirna nav cihan ev brkpkiya gerdn dt hima bi yek car pergaln reqs ji v eng avt eng ew guhert meqam newa y kul   keder xemgniy. Ey evndar tu j dev ji v kf ahiy berde bide pey xemgn dilbikuliya Gelavj guh xwe bide awazn qann kemaey yn xemxwar keserbaz.

 

Ribab/rebab:

 

Lew di eng me dixwn ku di iqa te bi saz

Me bi bejna te dixwnin ney qann rebab

 

Vexwendin ezimandina me bi awazn eng bi deng peywengn din yn mna ney qann ribab bi bal evna te ve ji bo dtina bejna te ya nazenn dilruba ye.

 

Rd/Saz:

 

Suhbet bi sazan hate saz p mewwic deryay raz

Da dil ji n bay mecaz w ketiy sukkan e reqs

 

Bi alavn muzk yn sazn civat suhbet hat gerandin/sazkirin p re j pln deryaya razan rabn li dil da ku bi wan plan re bay evna mecaz j xwe gihand dil lenger ketiya w ji cih xwe ferqiz rab reqs.

 

Ku Katib dm cedwel kit ikestexet muselsel kit

Ji yek herfan mufessel kit k ye v mukil hel kit

Dizan rd d ewwel i tavtin surd ewwel

Ke iq asan nimd ewwel we l uftad-i mukilha  (ji bo manay li jr binre!)

 

Tenbr:

 

Mehbb xwe nan da sef carek di cama qerqef

Hat bi awaz def tenbr eng nexme da

 

Gava dildar di rza govend de di nav piyaleya erab de carek xwe nan da hing di cih de  tenbr j digel def eng dest bi awaz ahengn muzk kir lorand.

 

d:

 

Ku Katib dm cedwel kit ikestexet muselsel kit

Ji yek herfan mufessel kit k ye v mukil hel kit

Dizan rd d ewwel i tavtin surd ewwel

Ke iq asan nimd ewwel we l uftad-i mukilha 

 

Dema nivskar qudret ruy dildar bi gulang kaguln bi ser hev ikest ve xemiland, ew li pey hev rz kirin bisko bisko ji hev veqetandin, gelo ew kjan pispor e ku v gela zor tevlhev v mamika xerbil ji hev derne irove bike. Na ji bil w Afernendey hzdar kes din nikare. Ey dengbj ma tu dizan gelo rd d ser p dema distiran i deng awazan derdixistin? Wan digot: Evn ser p hsa xwe b, ew ji hevdtin lihevnihrtineke xweser best derket hol, l d re ji evndar reben re b zehmet tadeyiyeke zor ku digiha krta mirin.

 

Zengil (ceres):

 

Cana ceres rehber/rehrew iqa te ez im qet

Ageh bi fixan herekat ceres tu

 

Ey dildar cana min ez zengil stuy dewara piya karwan me rnas rya evn dildariy me da rberiya r bikim riya rast nan evndar bengiyan bidim ku nekevin ser riya a winda nebin. L ez nizanim gelo qet haya te ji hawar qreqr lebta v zengil heye ku iqas tade eziyet dike end hewcey dilovan henniy ye.

 

Gavek ji deng zengilan min i rnn menzilan

Hey hey dibnin mehmilan feryad e her qentar erx

 

Gava em dibnin ku wa kerwan rwiyan herdem di r de bi kefteleft digere qrewra deng zengil wan e bi meqam ahenga zengle feryad fxan dike, em awa yek klkek j karibin di mehafeyan de rnin weke tit nebbe li cih xwe rawestin.

 

Rewa ziman vejna w di Dwana Cizr de

 

Gava mirov ba honraweyn Cizr dixwne ji her hl ve l dinihre dibne ku Mel di honraweyn xwe de iqas li evn, tesewif, felsefe, dn, rewanbj, rnas, astronom, mzk ahengn muzk fikiriye ewqas j bala xwe daye ser rewaniya ziman xwebjiya w awa ku li jor j nann wan derbas bn. W digel bikaranna gelek gotin hevokn biyan j ku bi rast wan j zahf bi arezay xebitandiye, ziman kurd i ji hla rziman ve i j ji hla struktur avakirin ve be i j bi away pevgirdan vejandina qotin derbirn ve be bi her away bi hostatiyeke pir bi rkpk bi kar aniye.

Ji ber v j mirov texmn dike ku xwestiye nan dost dijminan tev bide ku ziman kurd bi zarava devokn xwe yn dewlemend ve xwd hzeke ku kare hemberiy bi hem zimann navey, heya bi yn cihan re j bike.

Ji bo v j w hem gotinn zaravayn kurd di irn xwe de bi kar aniye hem j ji gelek devokn/varyantn  kurmanc pir nimne dane ku ji van j dixwiy ew bi ziman, ferhenga kurd hevoksaz peyvnasiya w j ba serwext bye li pirrn devern kurdistan geriyaye li ser ziman xebat j kiriye.

awa ku Abd ur Rehm Rehmiy Hekar j bi honraweyek ev serwextiya w ya bi zimn destnan kiriye p pesn Melay Cizr daye:

 

raz li nav fursan ka elema iq

Mella te bire ew can Hafiz bike p meq

 

Lakin bi kirasek d nr efeqek t da

Dbayek kurmanc raand di Cizr da

 

Mella te wek Hafiz Firdews nekir ustad

Hem iq ji n hilkir Kurmanc te kir cad

 

Pld zexel Kurd te bi yek nezerek zr kir

Mala ku feqr may tij durr gewher kir

 

Kurmanc div herdem fexr bi te kin el-heq

Lakin tu ku Mensr rutba te b ena l-Heq

                                   Abd ur-Rehm Rehmiy Hekar[20]

 

Bikaranna zaravayn kurd devokn/vayantn kurmanc di Dwan de:

Bikaranna zaravayan:

Zaravay soran:

-          Ji dla Xwed: xwey/xwoy/xwa gotiye:

 

Ku tl astan dr nek d ji dergah

Ji ba Xwey v ric nakin di bab lutf rehm da

 

Em hv dikin ku tu tley ber derzana xwe ji dergah xwe dr nek.

Haa ev ne ku daxwaziya me ye ji Xwed, l ji xwe ew di bea qenc mihrvaniya w de heye.

 

Mihnet cewra hebb qehr azara reqb  

Heq tin da min xerb l ukur baxwoy we daye

 

Xweday payeberz ji ezel ve bela zilm zora dildariy hrs keder tadeyiya hemberiy j ji nav cihan hem bi ten para min reben bkes dredest xistiye. L digel v j ez li zora xwe naynim, bhnteng nabim gil gazinan j nakim, unk Xwed ji ba xwe ew bela daye min tit ew bide ikir j re.

 

-          Ji bo pir gelek: zor

 

Wehdet Mutleq Mela nr e di qelban cela

Zor di v mesel ehl dilan ubhe ma

 

Ey Mela bguman wehdta mutleq (yektahiya xweser) rohniyeke ku di dilan de diyar dibe, l pirn dilpeyrewn rika tesewif di v pirsa wehdeta mutleq de ku digih heya radeya (wehdet ul-wucd) di guman de mane. Hinek w rast dibnin diparzin j, l hinek j t de guman dikin.

 

Herweha:

Her evem nerezenan ta bi seher

Be seg koy tu ra hemnefes n 

 

Ji ber kelewaca evna te herev ji var heya ser sib avn me nayn ser hev, xew nakeve wan bi sey ber deriy te re em j heya eveq direyin dizrin.

 

-          Ji bo giran iddet: tund tund

 

Da me ehzade bi dest xwe y mubarek qedehek

Ne xubarek ji xumar ne tund ne xe

 

Ew dildara ku fena ehzadeyan bi rmet b bi dest xwe y proz stekanek ji eraba saf, ya b toz qirj, b seriya pit serxweiy, btund tj bav telp titn din da min.

 

 

 Zaravay dimil/zazak: ji bo Xwed: Huma/homa/humay

 

Nefesek b te me na ne dijn b te demek

Ji te hat emr humayn te we memr-i kirn (ji bo maney li jor binre)

 

-          Ji bo tir: engr

 

Hindek roj ev in tk d Leyl ul-qedri bin

Cam medam pir bade bit l ne j meya engr b

 

Ez hvdar im ku iqas ev rojn te hebin hem cejn evn qedran bin piyaleya te ya erab herdem tije badeya xwe bi be, l ne ji eraba tir, ji eraba evna xweday be.

 

Bikaranna qaydeyn rziman di Dwan de:

-           ev v, nav nv/nv

 

Azar mihrdaran ned l dest bedkaran ned

Bi nnek yaran ned nv me w xwe estaran ned

Tran ji nbaran ned derdan bi bmaran ned

Ji xeyr s caran ned r in nedrin taqet

 

Div tu guh bid evndarn xwe yn rast pbawer, tade azar ned wan wan nex nav lep xerab bedkarn ku rewa wan tevlihev bikin wan bi bihayek hindik nehjay ned, unk ew giranbiha ne, herweha ti star perdeyan nexe nav me xwe ku bibin asteng ji abna bi epaliya te. Tu trn awirn xwe j ji wan biryn fena kevann n nerene me li me nexe da jana wan j nede ser ya evna te, l ger li gor adet dilbern giram avtina wan pwst be j bila ji s caran ne bhtir be lewra ji xwe ber dil bi trn p birndar in d taqeta wan careke din ji derbn trn din re nemaye.

 

Ergatif ziman axaftin:

Cinn teyyarek mi d werb di min winda kirim

Dame ber pene w kulaban hilfirandim wek uqab

 

Min dt ku efrtek firinde di min wer b, ez hingaftim winda kirim, w ez di nav pene napn xwe de girtim weke balinde ez birim ber per esmanan. 

 

Suflew nam avhtim zemna zulmet

L ku hiyar im gelo yan xewn e min dt bi xwab

 

W firindey jrn ez anm avtim erdeke re tar, l ez nizanim gelo ne ez hiiyar bm gava min ev yek dt yan j xewn b.

 

Myek ez ji te nadim bi dused Zn irnan

i dibit ger tu hesb k mi bi Ferhad Mem

 

Ey dildara min ez yek muyek bi ten j ji la te nadim bi dused spehiyn rind yn mna Zn rn. Hima ji bo v be j gelo ma i dibe ku tu j min weke Ferhad evndar rn yan j Mem dildar Zn bibn bihesibn.

 

Bikaranna devokn/varyantn kurmanc di Dwan de:

 

-          Y hla Bedls, Lic der dorn wan, li bo ji dla ji bo ve:

-           

Etwar iq mest esrar butperest

Teqrr sed riwayet nakit li bo kifayet

 

Bi sedan gotin gerandina ji devan j tr irove ekerekirina rewa serxwe evndariy penhaniyn (sir) senemperestin nake.

 

-          He, her, hind, end, sibe, siban, sibehan, spde li gor devokn cih

 

-          Devoka mardn di dil da n ji dla di dil da y ve:

Di dil da n we dsa dil disoj

Etehriq ya melk el-`husni darek

 

Ey evndar tu dizan ku tu di nava dil min de y te ew ji xwe re kiriye cih war, l digel  v j tu w bi agir evna xwe dojeha bengtiya xwe diewitn telef dik.

 

-          Devok dora Swrek der dorn Amed peyva Zat.

Zat ji wucda me sebeb w tu dizan

Nate hisab felek tedwr

 

Ey dost ji xwe tu bi rast sedem hebna me ya v cihan afirandina me dizan agahdar ku ew nakeve ber hisab hejmara erxa feleka teqdrkir biryarday. Herweha ew ji byin pkhatina karn hercarn yn biryarday j nay fahm bi nrneke weha di ser re sivik j xwiya nabe, lewra ew karek nediyar e weke mamikek ye ku ji bo tgihtin pwst bi lkoln lnrneke hr kr heye. 

 

-          Devok Tor rab ya xerzay jorn j rab ye

 

Herkes rab/rab di behs carek mehder bikit 

Xeyr heft hec didrit belku bihtir ew sewab

 

i kes ku bi v babeta driya min ji dildar ve rabe ji bo rakirina w driy li cem dildar  efaet doza bexandin bike d xra heft hecan, belk bhtir j ji xwe re bne.

 

-          Bi efqet ke devok mrdn, devok xerza biriy efqet bike ye.

Were pber Melay xwe ehd mubtelay xwe

Bi efqet ke liqay xwe Mela nemrit bi day xwe

Mesha y li bmaran kesn gezt du remaran

ehdn r mkaran kir amanc nbaran

 

Li ddara te heyran im sebah ul-xeyri ya xanim

Were bnahiya ehvan bibnim bejn balay

 

Ey dildar were pber Melay evndar xwe y ehd tiryakiy evna xwe bi dilovan w bi ddara xwe ad bike da Mela bi van derd kuln dil xwe yn cudah dry nemire.

Ey dildar tu j weke say Mesh ku i kes du bisk yan j keziyn weke du marn re ew geztiye yan j ew kiriye amanca awir niqnn av biryn weke r miqaran, tev de sax dik.

Ey dildar sitiya min a ku ez hesret arezmend ddara w me roja te xwe gula te ge be ey rohn bnahya avn min ka kerem bike were da ez w bejna te ya epal bala te ya zirav hilkiiyay bibnim bi dtina wan bedew spehtiyan ad bibim. 

 

-          ca ya farqnk ye, bikaranna devok Farqn nandana go ya axaftin ji dla got ve.

Min go di evan ubh emalan we disojin

Perwanesifet ca here b sewt his tu

 

Min ji dildar re got: Em bi agir evna te bi evan heya ser sib bi reng xecxecoka ku xwe diavje ser mom iray b deng pjn bqarn zarn her diewitin diperitin. W bi deng bilind bi xeyd bersiv da got: A niha rabe ji ber avn min winda bibe here da ez te nebnim.

 

Mela li gor devokan hem -ker hem j kar weke iweker bedkar, dixebitne

 

 Iweker we numa ya me ji w rh heyat

Senema sur ji semed neyekera leb ji nebat

Ehsene l-lah tebarek ji sura w senem

 

Dildara me ya ku giyan jiyana me j p ye her weyn cuda yn naz delaliyan diyar dike ew senem e ku dilrubay premendiya hza Xweday bniyaz e, bejna w mna qam ekir ikrast e lvn w j ji ekir dil bi xwe ye; pesin ji Yezdan re be b ew i dilrubay speht ye daye w senema xwoewst bedew.

 

Azar mihrdaran ned l dest bedkaran ned

Bi nnek yaran ned nv me w xwe estaran ned

Tran ji nbaran ned derdan bi bmaran ned

Ji xeyr s caran ned r in nedrin taqet

(Ji bo maney bnr. li jor li xala rziman)

 

Afirandin bikaranna gotinan:

-          hem sadedil hem j dilsade bi kar aniye, dibe ku yek li gor rzimana faris yek j li gor ya kurd be, yan j li gor formn herm bin.

 

Di riya dost Mela yekcihet sadedil n

Me hetta can heye haa ji teleb dest bihiln

 

Ey Mela bguman em di biwara evna dost hezkirina yar de yekhl yeknrn in ku j p ve em ji kes din hez nakin ber xwe nadin, herweke ku dil me j p re rast e, tu dilxi dilxirab t de nne heya em sax bin j haa ku em tu car dest ji hviyn j ji evna w berdin .

 

Aiq div dilsade bit xaka riya yar xwe bit

Sed dax di dil wek lale bit xwn bixwit rengxune bit

 

Pwst e ku her dildar derbar evna xwe de dilpaqij dilsaf be, xi bbext p re tunebe xwe bike axa rya yar ya ku pl dike ger bi sedan birnn dax kewnn mna yn laley di la w de vebin j dil w ji derd xemn evn xwn j bibe w xwna mna gula sor nbijkojday vexwe j . . .

 

-          Pencumn/pncumn/pncemn

D ji erx pencumn btin tenezzul kit Merx

Msl ems ger kintin li wan txn xezeb

 

Ger dildar hrs bibe r xezeba xwe li stra Behram Roj bikne d Behram ji esman pncan Roj j ji y aran hahak bi lez dakevin jr ser li ber fermana w daynin j re stuy xwe xwar bikin.

 

-          Gotinn mna sohtdil, siyehreng, rekagul yn din ji dla dilsot, rengsiyeh, kagulre yn din bi kar aniye, gelo ibandiye faris yan j div di kurd de weha bin, yan j ber weha bne pitre guherne?

 

Ji bo du kirdeyan bi yek predkatek (lkerek):

emsa felek ya melek h j nizanim

Hor per ya bi xwe Rh ul-qudus tu

 

Ey dildar ez heya niha j nizanim gelo ev ewq geiya ry te ji ber ku tu roj by di erxa esmanan de daket xwar yan j ew rohniya te ya zde ji ber ku tu fireteyeke nran y ku ji rohniy hat afirandin, yan j tu horiyek ji yn bihut y yan j periyek ket kiras mirovan yan j tu Ruh el-qudus pifdik la evndarn mir da giyan wan li wan vegern.

 

Di risteya jr de:

Ba nesm d lezn sax salim ma tu bn

V kumd l gehn da siwar bit l peya ye

 

Ey bay Nesm z here bilezne v hesp kumd bighne dildar da h ku nesax nebye ji rven neketiye l siwar bibe, unk ew hem peya ye hem j nexwe bi derd evn ye ji ber xemn dr cudahiy bwe e, nikare bi r ve here.

Du lker d lezn li pey hev bnavgn bi yek kirdey Ba nesm tn bikarann.

 

Tu pirihsan xweyrehm li derwan a bxem

i btin ger bi nv em nezer k tu li astan

 

Ey dildara min tu pir camr, xwed qenc dilovan mihrvan herweha tu ji derwn belengaz xwespart re j bxeyd, ji wan xwe, ji wan re ba bi rehm .

Ma qey i dibe ku tu hima bi nv av telik ber xwe bid derzana ber deriy xwe v evndar belengaz sews li ber derzana xwe bibn dil w xwe bik.  

Li v der mna devok Tor ku gelek caran ayeke weha bi kar tnin, destnan dike

 

Hevoksaz, peyvnas, peyvsaz rzimana kurd:

 

Te div zr zeber k me du zulfan bide ber ba

Te div qenc-i qiyamet li me rabit bi xwe rabe

 

Ger tu bivy me serobino peran bik me bitewn hima herdu zilfn xwe bide berbay bila xwiya bibin bes e ger te div bibe roja me ya pa qiyamet li me rabe hima tu bi xwe rabe derkeve hafa me hing em d bimirin d bibe roja me ya pa.

 

Iqa me ji ber mewc ecac bye derya

W zr zeber kit me bi dest hind xurab

 

Bguman ji ber kelwahca bengtiy pln w yn mna bablsok evna me li me bye weke deryayeke kr bbin ku ji ber pl mewcn dijwar xurt ketvan hind haha ye me serobino bike, bitewne heya ku niqo bike.

-----

Ayet ul-Lah erfnusxe divn

L bi irab xet cezme divn

Dilrubayan ne tin xemze divn

Bi meshasifet iwe divn

Samir sihrisifet we divn

 

Em yeke ku ry w hem ji nusxeyeke proz ya nan dirvn destkar afirandina Xwed be bi xal nann re, bi xetn ehre yn raser cnkan bi dare embera dev avan xemiland be divn. Her weha em ji wan rindn dilruba hinek taybetmendiyn din yn mna naz delaliyn ku weke sa (e. s.) diln mir sax dikin lay efsna samir maden digernin golikeke bi mor divn ku hi dtiyan a matel dike radiwestne.

Yan j em hevokn weke ayetn Qur`ana proz bi rkpk divn l qayde rbazn tewang yn rast divn, awa ku em peyv gotinn mna yn pxemberan bi icaz beyan mna yn hunermend sihirbazan efsndar rewan divn. 

 

Feyza me ubh Nl e em Dcle Firat in

Ger eyx wer mam e v ra ye min keake

 

Leh rabna kela dil me weke ya em Nl bi feyz bereket e l em bi xwe mna Dcle Firat in ku hercar pl li ser hev tn li dil me dixin w difrnin ta ku li hev diqalbin serobino dikin. ca ger li v der x yan j prew hebin dij v dtina me derkevin ez amade me di v war de bi wan re lecbaz keake bikim derxim hol ku navbera Dicle Firat j bi her away xwe ne km Misr Nl w ye.  

Li v der Cizr hem hers emn mezin yn bi xr bereket destnan dike hem j qala du aristaniyn mezin drok ya Mezra Botan/Mezobotamya ya Misr dike p re j diyar dike ku kurd geln der dor yn navbera Dcle Firat j mna yn Misr mratxwern miletn kevnare xwed bajarvaniyeke kevintirn bilindtirn in.   

 

Cizr di honraweyn xwe de gelek semboln mitoloj drok digel kesayetiyn tarx navdar, cih devern cograf welat bajaran bi awayn cih di rewn cuda de pk kirine.

Weke nimne ji Pxemberan ji Adem Nh bigir heya Yaqb Ysuf, Zerdut/Zerdet, Suleyman Msa, sa Muhemmed (e. s) gelek din, ji eshaban ji r El bigir heya Huseyn kur w, Hemzay ap Pxember (e. s.), Xalid kur Weld hinek din (r. e.), ji flozofan ji Aristoteles Empedokles bigir heya Eflatn (Platon) Sokrates, ji bn Sna heya Ibn Rud Xezal, ji mutesewifan ji Hellac Mensr, Marf Kerx ibl bigir heya bn Ereb Suhrewerd gelek din, Ji ah padiahan ji Cemd Selaheddn bigir heya Cengizxan Tmrleng gelekn din, ji Kesn drok mitolojk ji Xizir Ilyas skender bigir haya Gw Rostem Peeng Efrasiyab digel gelekn din.

Herweha ji serphat byeran j ji ava heyat bigir heya teyr Enqa, ji evna Ysuf Zuleyxa, Suleyman Belqsa bigir heya ya Ferhad rn, Mehmd Eyaz, Xwisro rn, Mem Zn gelek din, Ji Cama Cem bigir heya Neynika skender, ji r Misr elmas bigir heya miska Xeten ji Silman dunikul bigir heya zerbav, ji welat Belqs Sebay bigir heya text welat Xeten, ji Kabe, Qudis Beyt bigir heya Lale atekedey, dr mizgeft kensey, ji Ahura Mazda Hurmiz, Budha (483-563 b. sa) Konficyus (551-479 b. sa) bigir heya Ebyed Ehremen (Ezazl/bls), ji Avesta, Incl Tewrat bigir heya Zebr sihfan kitbn navdar yn mna Lubab Keaf yn din, Ji ziya mar dpikan bigir heya ejderhay Dehhak Kawa yan j Ferdn hem yan qala wan kiriye yan j aret bi bal wan ve daye.

Ya rasttir bi kurt mirov dikare bje ku hima Mela ji her tit salox xeber daye. L herkes li gor xwe zanna xwe yan j ntrese baldariya xwe dikare yan j dixwaze hew hinek ji wan fhm bike diyar bike.

awa ku Abdullah Yan j dibje:

Ustad Mezin Cizr bi zimanek wecz bi risteyn kurt bi awayek rewanbj qala hem tit kiriye honraweyn xwe bi rewanbjtirn bhempatirn huner ir edeb honaye.

Bi rast j her honraweyeke w gencneyeke dagirtiy ji hunera edeb felsef ye[21]. Lewra Mela awa ku ew bi xwe j di honraweya xwe de dibje ew mna derya okyanos e:

 

Nar ji reng dojeh husn cemala w meh

Me dperdeya v xergeh xef kir i Umman Mela

 

Ey Mela me di bin perdeya dil xwe y mna xergeha serdar siltanan de agir evn bengtiy y mna agir dojeh gurr wney speht epaliya w dildara rheyvn di dern dil xwe de veartiye. Bguman ez li v a heyr dimnim ka gelo i dilek weke deryayek yan j okyanosek bi te re ye ku tu dikar ewqas tit ragir.

 

Bi l-lah i tebet adem yekser dibm yek alem

Deryay Qaf Qulzum yan erx gerdan Mela

 

Ey Mela tu bi xwed k tu ji min re bibj ka tu i xuymirov ku tu dikar ewqas tade renca evn bik? Ez dibjim qey tu yan bi tena ser xwe cihaneke xweser yan j Okyanosa mezin yan j deryaya iyay Qaf ya Qulzum ku tu dikar ewqas titn ecb kesned bix dil xwe, yan j tu erxa felek ya gereoke mezin ku v cihan bi hem kar kirinn xwe ve digir nav xwe.         

 

Cizr di tesewif de fenafillahiy wehdet el-wicd parastiye, l di dwan de hima i bigir hem radeyn tesewif payeyn w yn bilind nan daye bi kurt qala wan kiriye.

W her honraweyeke xwe bi herfek ji alfabeya kurd ya hing qedandiye ku p hem awayek huner y kevnare y ferheng destnan kiriye hem j alafabeya kurd ya serdema xwe nan daye.[22]

Bi rast j Mela beawendn (qafiyeyn) honraweyn xwe ji bil zal(ذ) ,eyn(ع)   xeyn  (غ) bi hem herfn ereb digel P, G, ya kurd qedandiye herweha H:هya ereb j hem ji bo Hya kurd ereb hem j ji bo Eya kurd bi kar aniye.

 

                                                                                       Emn Naroz

 



[1] Bnr. pgotina Dwana Melay Cizr ya transikrbeya M. E. Naroz Z. Kaya, weann Roja N, 1987, Stokholm.

[2] Bnr. li pgotina ser berhema Feqiy Teyran ya x Senan, Roja N, Stokholm, 1986, transikrbeya Memo Yetkn rpel 31 ; Pgotina Dwana Melay Cizr, Roja N, 1987, Stockholm, Transikrbeya E. Naroz & Z. Kaya r. 21-23; Pgotina T. I. Dosik, li ser erha Dwana x Cizr ya E. Selam Nac Cizr, Spirez,  2003, Dihok, r. 11-12; A. Turan, Melay Cizr Dvan ve erh, Nbihar, Stanbol, 2010, r. 17, 53, 67; M. N. Doru, Melay Cizr Felsef ve tasavvuf grleri, Nubihar, Stanbol, 2012, r. 22-23

[3] Binre pgotina Dwana Melay Cizr, Roja N, 1987, Stockholm, Transikrbeya E. Naroz & Z. Kaya r. 21-23; digel guhertinn pik ji bil raveya Yoyler ku jiyana Mel (mna mesela hir r bi zor) dixe saln 997/1589-1664an, bnr. Li Pgotina T. I. Dosik, li ser erha Dwana x Cizr ya E. Selam Nac Cizr, Spirez,  2003, Dihok, r. 11-12; A. Turan, Melay Cizr Dvan ve erh, Nbihar, Stanbol, 2010, r. 17, 53; M. N. Doru, Melay Cizr Felsef ve Tasavvuf Grleri, Nubihar, Stanbol, 2012, r. 22-23 

[4] Johann Wolfgang von Goethe, Dwana Rojhilat ji air Rojava, wergera swd, ji M. Tegena; Naf Tahir Mikal, b. n., r. 66.

[5] Xalid Ceml Mihemed, el-Cizr ar ul-Hubb we l-Cemal, Dar el-Zeman, Demeq, 2006, r. 94-96 ;  A. Tra, b. n. r. 573-75; M. N. Doru, b. n. r 152-55.

[6] Bnr. M. N. Doru, b. n., r. 88-89

[7] Bnr. Sededdn Teftezan (m. 791), erh ul-Eqaid/Kestel, Salih Bilici Kitabevi Yaynlar, 1966, Stanbol, r. 109-112.

[8] Bi ya min mebest j xanedann ku di dema medan de ji hla Hind ve hatine, mna Persan yn din ereb, nb yan j misriyn ku hatine cenga piyn kurdan in.

[9] Ji bo berfireh bnr. I. A. c. 3, 193, xala cnas; A. Baki Turan, b. n. r. 101-102.

[10] Bnr. Ziving, Iqd el-Cewher f erhi Dwan eyx el-Cezer, qesde 60, ya bi beawenda Ky

[11] Bnr. sret Nemil (27), ayet 4.

[12] Ev navn du kitbn navdar yn Ellame Eb ul-Qasim Mehmd ibn Umer ez-Zemexer (467-538/1074-1143) ne, Keaf tefsra Qur`an ye Mufessel j ya nehw (rziman) ye. Ew li Zemexera Xwarzem hatiye din, di dema lgerna xwendin zann de ye heya Bexday ji w der j ye Hecc,  li w der maye bye cnar Kab ta ku tefsra xwe temam kiriye. Ew mezinek muteziliyan bye di rewanbjiya ereb, zanna beyan, mean honrawey de serwext bye. Ji bil Keaf Mufessel berhemn w yn el-Minhac f i-`Usl, Reb el-Ebrar, Dallet en-Naid el-Faq f Xerb el-Heds j navdar in. 

[13] zeddn Mustefa Resl, Melay Cizr itek Derbarey Jiyan Berhem, Wezareta Perwerd/Zanngeha Selaheddn, 1990, Hewlr, r. 11-12 ku ji Qenat Kurdo, Tarxa Edebiyata Kurd, Roja N, 1983, Stockholm, c. 1, r. 91-93; Celadet Bedirxan, Hawar, hejmar 26.

[14] M. Nesm Doru, b. n. r. 88-89

[15] Bnr. Ebd us-Selam Nac Cizr, erha Dwana x Cizr, Spirez, 2004, Dihok, honrawe 31

[16] Bnr. M. M. Ziving, b. n. qesde 114.          

[17] Bnr. Ziving, b. n. qesdeya 59an ya Ey ahid quds.

[18] Bnr. Ziving, b. n. qesde 95: Ey ahid quds 

[19]. Ji bo berfireh li ser van desgah meqaman bnr. H. Mem, Behrz Reza, Muzka Seraya Kurd, Imaj Matbaaclk, 2007, cih nne; Sufism Music and Society in Turkey and The middle East, Swedish Research Institute, Stanbol, 2001, wergera ji frens Sylvia Zeybekolu, r. 149-160; Osmanl Trk muzii Ontolojisi, Lalezar Topluluu, Kltr A. ., Istanbul, n. d., r. 13-40, (ji arva mamoste Lutf Baksi); Mehrdad R. Izady, Bir El Kitabi Krtler, Doz yaynlar, 2007, Istanbul, wergera Cemal Atila, ap 7, r. 426-430.

[20] Bnr. Izeddn Mustefa Resl, b. n. r. 49.

[21] Bnr. Abdullah Yan, b. n. r. 118-120

[22] A. Yan, b. n. r 118-120

 




 0     MESAJLARINIZ ( Mesajn we)


 


 NEYN DAW

Gazeteler calan´n tm Trkiye´ye yapt ary menetlerine tad
08:53   22/3/2013
 Diyarbakr´daki Nevruz kutlamalarnda Abdullah calan´n "Artk silahlar sussun, fikirler ve siyasetler konusun" ars gazetelerde geni yer buldu
Newroz Proz be!
21:04   21/3/2013
 Siverek Newroz Nostaljisi
calan: "Bizi blmek ve attrmak isteyenlere kar btnleeceiz"
20:27   21/3/2013
 PKK lideri calan’n BDP tarafndan 21.03.2013 te Diayrbekir’de dzenlenen Newroz mitinginde okunan mesajnn tam metni
Li Navenda Kurd ya Siwreg prozbahya 8 Adar...
17:01   10/3/2013
 8 Adar roja jinn kedkar jinn kurd
Sene 1921: Kogiri isyan, Alier ve Zarife
11:49   10/3/2013
 Hareketin fikri nderi ise KTC yesi olan Baytar Nuri Dersimi’ydi.
Mir Bedirxan zerine Dnceler
11:46   10/3/2013
 1839 da, Nizipde meydana gelen, brahim Paa-Osmanl-Sava ok nemli bir dnm noktas olmutur.
´Petrol Krtlere bamszlk getirecek´
17:31   8/3/2013
 ngiliz Independent Gazetesi, petroln Irakl Krtlere bamszlk vereceini savundu
DTK dan DDKD ye Ziyaret
16:25   7/3/2013
 DTK Ebakanlar Aysel Tuluk ve Ahmet Trk, DTK Daimi Meclis yesi Seydi Frat, Amedde bulunan DDKD, KADEP, SP, Azadi nisiyatifi ve HAK-PARa srece ilikin bilgi alveriinde bulunmak ve srece katklarn istemek amacyla ziyaret gerekletirdi.
aycidan al haberi
14:36   7/3/2013
 ay ocan ona braktmda elinde kaln bi dosya vard, okuyup glyordu.
”Kosova iin ileyen mekanizmalar, ne Filistinliler ne Krtler iin iliyor”
14:34   6/3/2013
 Ortadou´da iler hak ve sorumluluklar zerinden deil, hibe ve sadakat zerinden yryor
´Krdistan bugn Trk milliyetiliinin igali altndadr´
20:54   4/3/2013
 Krt sorunu, Krdistan’nn Kemalizm tarafndan smrgeletirilmesi sorunudur