DESTPK | DAXUYANI| DOSYA| FORUM| ANONS|PRENSIP | E MAIL | ARŞV | WEBMAIL

Jyan bi helwestan watedar dibe



Kurdinfo:11:36 - 7/11/2012

Di brannan de ya her mihum teferuat e. Titn ku tu di pirtkn drok de nikar peyda bik, tu di wan brannan de peyda dik.


 

 Bi sebeb ku kolonyalst ewil nifz mejiy me dike, div mirov feka ewil bera mejiy xwe bide. Frantz Fanon

 

Pirtka Fad Onen ya bi nav Ray Raman Brann a ji teref weanxaneya Per hatiye apkirin ket nav rza berhemn bi ziman kurd. Pirtk bi ziman kurd bi weya hevpeyvn hatiye nivsandin di meha tebaxa 2012y de li Stenbol hatiye ap kirin.

Di pirtk de pirsn piral yn derheq mijarn guhert de, bi rove, rexne nirxandin hatiye minaqeekirin. Wek nimne: drok brann, siyaset ideolojiya tirkan a bi tkliyn kurdan re, weya damezirandina Komara Tirkiy netewa tirk , tkliyn eretiy bajarn kurda, periyodizekirina siyaseta kurdistan kar rxistn hw. Jenosda li ser netewa kurd t meandin; tkliyn kurd ermenan herweha jenosda li ser gel ermen hatiye meandin; tgna jenosd fahma siyaseta kurd ya derheq jenosd mijarek taybet ya pirtk ye. Beek pirtk j li ser jiyana Fad Onen devern jiyay ye. Di taliya pirtk de nivseke Fad Onen a li ser Sed Kirmizitoprak (Dr. ivan) hatiye weandin.

 

Bi rexm pirtk end meh ber hatiye weandin, ji bo balkiandin, nasandin hafize tazekirna xwendevann kurd, min pwst dt kurtaya mijarn di v pirtk de binivsim.


Kurdn bakur Kurdistan n bi kurd duxwnin gelek hindik in. Gelek ji wan bi mijara ziman edebyata kurd megul in. Pirsgirkn siyas, deolojk, civak, drok rxistn zde ne di bala wan de ye. Mixabin, kurdn bi van pirsan eleqederin xwendin, nivsandin gotubjn xwe bi ziman kujer xwe (tirk) dikin. V helwesta xelet bandora xwe li ser raya git ya kurd hitye. Wek encam v prosey, girseyek mezin a bi ziman tirk li agahdar gotubjn siyas, civak kultur guhdar dike, bye. Ji bo w j gelek nivskarn kurd yn bi kurd dest bi nivsandin kirin, xwe li ber v pla ji ziman xwe drketin negirtin. Wan j dest pkiriye bi tirk dinivsnin. Mixabin v rewa neyni, diyar dike ku elta siyas ya kurd heta i radey di mej hestn xwe de felc bye ji bo w j bi rade nada welatperweriy liberxwenade helwesta netew nastne; ser ji siyaseta dagirker datne dibe alkar siyaseta asmilasyon. 

 

Li hember v tofana tirkyetiy ya biser gel kurd de hatiye, Fad Onen bi kurd fikirandin, axaftin nivsandin helwest girtiye. Di v xebata xwe de Fad Onen diyar dike ku mirov bi ziman dayika xwe (kurd) kare ray ramana xwe ya di hem waran de (civak, siyas, manew-kultur uhw) binvse, rovebike, binirxne, rexneyan bike, fikrn nuh biafirne xwed helwestek oreger welatparz be.

 

Encamn ez ji v helwest derdixim ev e: mirov bi ziman xwe nexwne, nenivsne d nikaribe bi kurd bifikire ramana netew biafirne; herweha d mirov nikaribe bi helwestn wealtparz tevbigere. Diyar e dagirker tahrbata her mezin di mej hestn me de kiriye. Ji bo em ji van tahrbatan rizgarbinw div em li hember ziman dagirker (tirk) xwed helwest bin.  Div xwendin nivsandina bi ziman kurd li ser me watni helwesta welatperwery be. Ji bo mirov karibe rast bifikire, r rbazn nuh bibne siyaseta pwst biafirne div axaftin, xwendinn, nivsandin, nirxandin, rexn gotubjn xwe bi kurd bike.

 

Pgotina kitb bi tkiliya helwest jiyan rola mirov di van tkiliyan de destpdike: Jyan helwest e. Mirov bi helwestan jyana xwe watedar dike. Qesta min ne helwestn temaekar in yn midaxelekarin. r. 10. Sedemn ji bo i Fad Onen heta nuha nivskar nekiriye bi v cumley t fadekirin: Kar nivskariy ji bo min ten ku pereyek xebata syas jyana rxistin be rewa ye. Ji xnd xwe, ji bo tu kesn din j wisa nafikirim, ango ev ne helwesteke git ye, bi taybet ten ji bo nivskarya min e. r. 11

 

Be pirtk y destpk li ser brann girngiya w ye. Mijara brann, girng tekiliya w ya bi drok re t minaqeekirin. Brann wek beek drok t nirxandin: Ew kesn ku di civata xwe de bne fenomen tesr li civata xwe kirine, titn ku bne qewimne tnin ziman dinivsin; ji wan nivsan re brann dibjin. r. 23. Ehemiyeta brannan j wen t nirxandin: ... tu kes ji bo brannn tu kes nikare bje ku er ev wesqeyeke drok ye, objektv e b lpirsn em dikarin van wesiqeyan bi kar bnin. ... r. 25

 

Di brannan de ya her mihum teferuat e. Titn ku tu di pirtkn drok de nikar peyda bik, tu di wan brannan de peyda dik. Carinan hin teferuat ufka (asoya) mirov ya fikirandin fireh dike, heta dihle ku mirov ikl nrna xwe biguherne ... r.31


Di mijara drok de li ser roveya tgna drok cnsn w hatiye rawestandin wek nimne behsa s cnsn drok: drokn ferm, drokn mixalif drokn veart t kirin. Derheq tgna drok Fad Onen dibje: li gor qenaeta w, drok ne ilm e. ... Drok di navbera ilm deolojiy de dsplnek e, drok ji ilm wdetir hn nz deolojiy ye. L hek drok drokn ferm bin, sed sed deolojk in ji ilm gelek dr in. Drokn mixalif bi sebep ku li hember fahmn serdest derdikevin, hn nz ilm ne. r.24


Di berdewamiya roveya drok de Fad Onen dibje: Div ku mirov rabirdy wek pirsgirka tengayiyn ro avakirina dahaty hilne dest. Bi Tirk: Gemi bu gnn amazlar ve yarnn kuruluu sorunu olarak ele alnmaldr. r.26-27

Fad Onen bal dikne ser pwstiya zanebna droka Kurdstan w di end xalan de rove dike: Yek; hal ku ro Kurd t de ne, rewa ku ro Kurdstan t de ye, ji bo em w ba fm bikin, lazim e em li drok binrin. Didu, ... ez dixwazim Kurdstaneke yekgirt, Kurdstaneke serbixwe ava bibe li v dinyay ch bigire. Ji bo w j ez li duh dinrim. Yan ne ten ji bo ku ez ro` fm bikim l dinrim, j bo ku ez ji xwe re perojek ava bikim, l dinrim. r.27


Di heman mijar de li ser nern nirxandinn siyasetmedarn kurd hatiye rawestandin. Di v niqtey de em dikarin qal bikin ku gava ku gelek ji me dest bi kar dikin, di ser xwe de ji sifir dest p dikin. Ne ku di realtey de sifir e. Bi subjektiv ji sifir de dest p dikin bi sebeb ku tecrubeyn ber ne li ber destan e ji byern ber ders nehatiye girtin nebye tecrube.
di he xwe de ji sifir dest p dikin. Yek ev e.

Ya din j fahm tarxa Kemalst ev e. Esasen li dinyay j, di nav miletn din de j fahmek wisa heye. Her kes ji bo ku xwe bipesinne, beriya xwe dadixe sifir an bin sifir. r. 39

 

Wek beek v mijar, derheq pirtka Mesd Barzan, nirxandin roveyek balk heye: Ew pirtk ne brannn Mesd Barzan ne, bi ya min hewldana nivsandina droka ferm ya li ser zemna Part Demokrata Kurdstan ye. Gelek agahiyn cid t de hene, pirtkeke gelek xwe e, gava mirov dixwne mirov gelek titn hja j fr dibe. tesr li hest mirov j dike.


Derheq nivsandina tarx, anj rabirdy de wek rexneyek be j daxwazek ji nivskarn kurd t kirin: L bi rast ez daxwaz dikim ku gava ku yek li ser rabirdy dinivse, bila enek nz objektvtiy be bila ne bi fhm tengegrb ne j bi fhm tengeperey binivse. Bi sebeb awa fhm tengegrb xisar daye Tevgera Azadiya Kurdstan, belk ji w j zdetir tengeperey j xisar daye Tevgera Azadiya Kurdstan. Ji bo w gava ku Mesd Barzan
dinivsne, div wek pewayek Bar Kurdstan nenivsne, div ku Kurdstan bifikire, ji tengeperey xelas bibe ji tengegrb j dr bikeve. r.43


Nirxandin roveya derheq brannn di van saln dawy de hatine nivsandin rexneya li ereweya nqan li ser wan hatine kirin, xaleke balk e: Ev nivsandina brannn v dawiy ji aliyek ve ba e. Niqan ku li ser derdikevin ba in. L tit ku ez dibnim di aroveyeke neba de niqa dibin. Sebeb ku di aroveyeke neba de niqa dibin ji aliyek ve xwediy brannan e, aliy din j atmosfera fikir ya Bakur Kurdstan ye. Atmosfera fikir li Bakur Kurdstan ji helwesta rewenbr gelek dr e. Atmosfera rewenbr fikir li Bakur Kurdstan di asteke pir nizim de ye. em dikin nakin nikarin sewiyeya van niqaan bilind bikin. r.46

Taybetmendiyek struktura civak ya Kurdistan ew e ku heta dema me rxistinn civak yn ertiy hebna xwe diparzin. Di pirtk pirsgirk sedemn berdewamiya ertiy jiber ku Kurdistan wek hermek dr di bin hukm dewletn navend de bye herweha tunebna dewleteke navend ya kurd t nirxandin. r. 63

 

Ert rxistinek civak ya siyas ye

Rxistina ert wek rxistineke civak siyas t nirxandin. Li Kurdstan bi away rxistinn siyas yn her kevn yn her demdirj hikum kirine er in. Heta em dikarin bibjin ku tkiliyn er, kmasiya dewlet j telaf kirine.r . 64


Bi v watey ert di nav Kurdan de rxistineke hiqq siyas ye bi xwe re andek j p xistiye. Kurdan bi van rxistinn er ewqas sal jiyana xwe dewam kirine, li ser lingan mane xwe bi van rxistinn er parastine. r.65


Eert wek rastiyek civaka kurd t nirxandin : Em ertiy wek dijmin nabnin, ert realteya civaka me ye, em ne erparz in l wek realteya civaka xwe nas dikin qebl dikin, li gor pvann xwe yn fikir siyas j ert rxistinn din yn civaka xwe dinirxnin. Serokert bi tena xwe ne titek ba e ne titek xerab e j, kar xwe awa dimene, li gor kjan ray ramanan tevdigere, li gor van rewan em dikarin bibjin ba e an xerab e. r. 75

 

B rya Tirkan di reng Tirkan de Kurdan modernte nas kirine

Derheq mijara modernte, bitaybet moderniteya tirkan bandora w ya li ser kurdan tesbt nirxandinn balk hatiye kirin. T gotin ku ... B rya Tirkan di reng Tirkan de Kurdan modernte nas kirine. V yek tesr li Kurdan j kiriye, moderntey bi Tirk difikirin bi reng Tirkan fahm dikin ji realteya civaka xwe dr in, ji civaka xwe li dinyay nanrin, realteya civaka xwe ba nas nakin, bi pla Tirktiy van titan dinirxnin. Ji ber v yek Kurd j van argumentan bi kar tnin.

... k ku Serhildana 1925an wek reaksiyoneke li dij modernta dewleta Tirkan binirxne, ev parastina kolonyalzm ye. Ev yek j diyar dike ku, di bin he xwendayn Kurdan de Kemalst btirn j Tirkiyet ciyek mezin girtiye, ewqas mezin e ku j ne haydar in ku ev dewlet li ser fahm tunebn tunekirina Kurdan ava bye. Haya wan j tune ku kujer (qatil) xwe bra dikin, qesas xwe mer dikin, meriyetek didin qesas qetla xwe.


Div em ji van argumentn kolonyalst a dr bimnin. Wek ku Frantz Fanon
dibje, bi sebeb ku kolonyalst ewil nifz mejiy me dike, div mirov feka ewil bera mejiy xwe bide. Kolonyalst ne ten li derve ne, ketine hindur mejiy me j. Lewra ji Kurdan re, btirn j ji xwenda rewebrn Kurdan re j lazim e ku fieka ewil berdin w ch mejiy xwe y ku kolonyalst ketin. Ev fek gelek car hatiye teqandin, ez nabjim ku em dikin ji sifir de dest p bikin, l bawer dikim ku her rewenbrek Kurd div tim saxtiya mejiy xwe bike ku hewcey ji fek heye an na.


Div d em fikireke siyas ya Kurdstan ava bikin bi v fikir tevbigerin. Ji bo fikireke Kurdstan, ne erd e ku em hem wek hev bin temama Kurdan wek hev bifikirin, di nav me de w slam, lberal, komunst hwd j hebin. L div temama grbn siyas yn Kurdan Kurdstan bifikirin ji hegemonyaya siyas fikir ya Tirkan xwe xelas bikin. Heta ku em ji v hegemonyay xelas nebin, em nikaribin ji bo rizgariya Kurdstan r fikireke rast bibnin. r.70

 

Fad Onen hewildann damezirandina netewa tirk Komara Turkiy  (1919-1923) di areveyeke siyas de minaqee dike. Ew dib v hewildana li ser denklemek meiyaye. Li gor w denklem li aliyek geln otokton (binecih) hene li aliyek din j geln allokton (kober) hene. Denklema esas ya w er ev e. Esasen ew dixwazin ku ji van koberan miletek ava bikin.


Di v denklema ku ez qal dikim de problema her mezin Kurd in. Tev ku Kurd li ser axa xwe gelek otokton e j demeke dirj bi koberan re tifaq kirine peroja xwe bi dest rbern xwe yn w ax di w tifaq de dtine. r. 114

 

Pirsa diruma biratiya gelan

Di pirtk de diruma biratiya gelan a di bist saln v taliy de ketiye rojeva kurdan wateya w ya ji bo tevgera siyas kurdistan iye t rovekirin. Tirkan di tevaya tarxa xwe de bira biray xwe, bav kurn xwe ji bo awlekariya desthilatiya xwe xeter dtine kutine. car hek mirov behsa biratiya Tirkan Kurdan bike, div ku haya mirov ji v terza wan ya biratiy j hebe. r. 119

 

Di tkliyn kurd tirkan yn di war siyas, abor, civak, kultur dn de newekhviyek ekere heye; ango ten inkara kurd Kurdistan heye. Di rewek wen de pirsek derdikeve p. Gelo bi i sedem hin terefn siyas yn kurdan tirkan dibjin ew biray hev in?


Fad Onen bersva v pirs dide: Ji aliy Tirkan ve sedem gelek ekere ye. Gava ku Tirk dibjin Kurd Tirk bira ne, bi maneya ku hun j bibin Tirk, ku hun j Tirktiy qebl bikin, w dem nakok di navbera me de namne em birayn hev in. Fahm Tirkan y biratiy fahmek kolonyalst, emperyalst, nijadperest heta fahmek jenosdal e. ... Wateya v slogana di dev siyasetmedarn Tirkan de, ev e. r. 120


Ba e, l ji bo i di van saln dawiy de ev slogan di dev Kurdan de evqas zde belav bye? Li cem me azad tuneye wekhev j tuneye ten birat heye. Wateya v biratiy i ye? Wateya w ew e ku bila Kurd ne azad bin, ne hevmaf bin ji bo ku v verin ten biratiy didin p.


Siyaseta Kurd dema ku jixwe bawer be dema ku bi perspektva desthilatiy tbikoe, ev slogan bi n de die. Dema ji xwe ne bawer be, bixwebawer di siyaseta Kurd de km bimne perspektva desthilatiy ji ort rabe, xwe di war siyas fikir de j km aliy Tirkan bibnin, w dem ew j qala biratiy dikin. ... Ji ber w di van saln dawiy de di nav refn siyas yn Kurdan de, berfirehbna v slogan areta tkvena fikir ye di hindur siyaseta Kurdan de ye. r. 121

 

Jenosida ermenan

Jenosda li ser gel ermen hatiye kirin wek beek ji berdewamiya siyaseta emperyal a tihat Teraq t nirxandin di v erovey de pirsgirk t rovekirin. Jenosda Ermenan di hindur er Cihan de pk hatiye. Aktorn v jenosde desthilata tihad Teraq ye. tihad Terak maksmalst e. Ji bo ev siyaseta xwe ya emperyal bidomne bighjin hedefn xwe yn maksmalst, bi gotina wan lazim e mala xwe j sererast bikin. li ch ku dibjin ev der mala me ye, astengiya her mezin li ber wan pirsgirka Ermen Ermenistan ye. Ji ber w yek tihad Terak planeke bi awayek muhendis datne ber xwe da ku Ermenan ji v ax rakin ji ser rya xwe derxnin. aroveya siyas ya ku jenosd t de pk hatiye ev e. r. 126

Li ser tkliyn gel ermen gel kurd n di proseya jenosd de, bi awayek fireh t rawestandin. Fad Onen helwesta hin siyasetmedarn kurd tirk n tohmet dikin, ku xwedgirav kurd j fail v jenosd mahkm dike: di jenosda Ermenan de kes nikare Kurdan wek fail jenosd nan bide. Fail jenosd Dewleta Osmaniyan e. Ev di pratk de j di teoriy de j xaleke gelek ekere ye. L di van saln tal de bi sebeb ku meseleya jenosd ji aroveya siyas derketiye hatiye bye wek meseleya , gir wek din Kurdan j wek fail jenosda Ermenan munaqee dikin ev hem di war teoriy de hem j di war pratk de ne rast e. 129

 

Netewperweriya xwezay

Fad Onen bi awak gelemper rewa siyas-deolojik a tevgera azadiya Kurdistan bi taybet rew helwesta xwe ya saln 1970y fade dike: Tev ku heta w ax kar xebateke min a oreger tuneb j, meyla ber bi oregeriy heb, kfa me ji oreger eptiy re dihat. L gava ku ez ji ro ve l dinrim, di w dem de netewperweriya me di piya eptiya me de b. ept ji bo me di asta duyem de b. Wek deoloj bawer em netewperwer bn, l di wan salan de ept di nav xortan de hewayeke poztf girtib. Di v hewaya epty de hewesa maceray heye, hewesa meydan xwendin heye ku tu li hember dewlet derdikev, heta tu li hember dinyay derdikev dinyake nuh diparz. ept ji bo helwesta me ya netewperwer wek sosek b, l zemna ku me li ser oreger dikir netewperwer b. r. 186    


Neteweperweriya kurdan di drok de wek helwesteke xwezay t nirxandin sedemm v helwest j wen t rovekirin. Netewperweriya me reweke xwezay b. Em dikarin bighnin heta sala 1970y heta 1980y j, bajarn mezin ne t de, her Kurd bi awayek xwezay ji xwe ber Kurdperwer b. Sedemn v Kurdperweriy ev in; Kurd xwedchn axa xwe ne, bi hezaran sal li ser axa xwe bi c war bne, li gor min li Rojhilata Nzk Navn gel her demdirj li ser axa xwe maye bi axa xwe re jiyaye Kurd in. Ch her dr ku Kurd yin Xorasan
e. Ji ber ku Kurd bi hezaran sal li ser axa xwe jiyane, bi awayek xwezay li dij r, rvebir dagirkirina biyaniyan helwest stendine. Lewra j pir xwezay ye ku Kurd welatperwer Kurdperwer bifikirin tevbigerin.


Ev helwesta xwezay, heta ku Kurdan bi dagirkern xwe re tkil kirine entegrasyon pde ketiye, dewam kiriye Li Bakur Kurdstan heta saln 1960an j dagirker wek hzeke biyan li dervey jiyana rojane ya Kurdan dimne, di jiyana rojane de Kurd wek xwe dijn, hza dagirker ne ji wan e ne pereyek jiyana wan e, hzeke biyan ji derve ye. Pit saln 1960 bi dest xwenda, serwer (axa, beg hwd) bi taybet j bajarn Kurdan, dagirker ket nav jiyana Kurdan, hza dagirker ya li derve ket hindur d wek hzeke hindurn hat dtin. r.191-192

 

Bajarn Kurdan di dagirkeriya Kurdstan de sedemeke pir girng e.

Xaleke balk li ser bajarn kurdan rola wan ya di tkliyn bi dewletn dagirker re hatiye nivsandin. Fad Onen rola bajarn kurdan n neyn wen dinirxne: Bajarn Kurdan r l girtine ku Kurd dewleta xwe ava bikin r vekirine ku dewletn dagirker li Kurdstan xurt bibin, wek hzeke hindurn tevbigerin. Bi sebeb ku avakirina dewletan, kar bajaran e, bajarvan dikarin dewletek ava bikin. Tevgern netewperwer j ji bajaran derdikeve, rewenbir netewperwer j karn bajaran bajariyan in. Di v rew de bajarn Kurdstan li gor hewcedariyn Kurdan tevnegeriyane, bne kul derd Kurdstan.


L anuha em dibnin ku dagirkeran gelek gav avtinin pketinin, di warn civak jiyana rojane de j ketine nav Kurd Kudstan. 40-50 sal ber Kurd hem Kurdstan bn, ne ku ez qala helwesteke siyas dikim, l di war jiyana rojane tkiliyn di nav Kurdan de Kurd Kurdstan bn. Di van saln dawn de Tirkiyeytiy zora Kurdstantiy bir Tirkiyeyt derket p. r. 192

 

Periyodizasyona tevgeriya azadiya Kurdistan

Ji bo fahmkirina drok tevgera Kurdstan pwst bi periyodkirina proseyn tevgera azadiya Kurdistan tde derbasbye, heye.


Periyoda heta saln 1938an wek periyoda hzn klasik t nirxandin. Di w dem de tevgera azadiya Kurdstan di dest hzn klask de bye. Hzn klask: ji mr, xanedan, malbat malmezinn Kurdstan pk dihatin. L mixabin di periyoda pit 1938an de tevger b peng maye. Ango, pengn klask ikestine, yn mayn bi sstem re entegre bne yn nuh j derneketine hol. Li Bakur Kurdstan problemeke mezin j ev e; tevger b peng maye. Yn klask tk ne an bi sstem re entegre bne, yn nuh j derneketine. r.195-196


Anuha qafseqetiya me ya mezin ew e ku, demeke dirj ten bi aweyek deolojk me li van nrn dtin. Wek mnak; Mele Mistefa mele ye, seroker e, lewra j tevgera w paver ye. Di v tesbt de tu fahmek zanist j tuneye, fahmek siyas j tuneye. Hebna malbata Barzaniyan b sedem ku Bar ber bi dewletbn here. Em dikarin wek kesek modernst, ep, pket cudatiya xwe wan bnin ziman, rewa wan rexne bikin. L div em bi av civak siyas j bikaribin l binrin wisa helwest bigirin. Ten bi away deolojk em nikarin ne drok fahm bikin, ne j rewa anuha binirxnin. Div em aliyn civak, siyas hwd j bibnin, div dtin nirxandina me ne yekal be, piral be, rasteqn be. r.196

 

Di her demn restorasyona Komara Tirkiy de, ji bo Kurdan j siyaseteke restoratf t bikarann.

Fad Onen ber behsa periyoda dema nuh a tevgera azadiya Kurdistan bike, li ser siyaseta restorasyon ya dewleta tirk radiweste. Damezirandin hewldana Partiya Demokrat (1945-1960), wek pvajoya restorasyona sstem t nirxandin: Di dema restorasyon de, rvebirn sstem yn nuh, ji bo ku Kurdn ku bav kaln wan hatine kutin, gelek zor zilm dtine bikine nav sstem siyasetek dimen in. Rewa anuha j wisa ye. Hewldann AKP CHPya nuh ji bo restorasyon ne, ji bo ku bi awayek Kurdan raz bikin tev li sstem bikin hewl didin. r. 198

 

Periyoda 1959-1974

Li ser perioda tevgera azadiya netew ya ji sala 1959 heta sala 1974 (byera 49an, damezirandina PDK-bakur, DDKO partiya Dr. ivan (Sait Kirmizitoprak) PDK li Bakur) bi awak berfireh t rawestandin. Bi taybet li ser kesayetiya Dr. ivan a siyas, byern di dema w de qewmne rola w di van byerande rexne roveyn balk hatiye kirin.


Di heman mijar de li ser cln kurd v periyod rola wan a di tevgera azadiya netew de hatiye rawestandin:


Ev qirn nuh hek wek kok ji qirn kevn be, zarokn wan be j d qirnek nuh e. Li vir d wek kategor xwenede li p in. Xwenedeyn Kurdn Bakur j wek rek dudev in. Devek v r di leh bizava azadiya Kurdan de ye, dev din di eleyh bizav de ye. Ya di leh Kurdan de ev e; d xwenede rewenbrn Kurdan pirtir dibin, haya wan ji diny heye, siyaseta diny diopnin bi v rewenbriya xwe tev li siyaseta Bakur dibin. Ev hla ern ye, bi sebeb ku qirn ku w pengiy li bizava azadiy bike rewenbr modern e, bi v taybetiy ji qirn qlask pkettir e.

L dev r din j di eleyh bizava azadiy de ye, ew j, ji ber v yek ye: Bi Tirk perwerde dibin, klm zemn ku li ser dijn bi Tirk ye bi tevay di van kadroyn ku li zanngehn Tirkan dixwnin de, Tirkiyeyt li piya Kurdstantiy ye. r. 208 

 

Li kjan aliy Kurdstan be, di nirxandina demn drok yn Kurdstan de div yektiya Kurdstan tim li ber av be.

Byern li pereyn Kurdistan dibin, tesr, tkl girdana wan a bi hev re t analzkirin; nern rbaza nirxandin ya derheq byern wen de, t tesbtkirin: Byern li Bakur, by tesra Bar Rojhilat heta by tesra Bar Bik em nikarin fahm bikin. Gelek car anuha j li her ar pereyn Kurdstan fahm Kurdan y siyas tengeperey ye. Er realta fikir ev e, l realteke objektf heye; hek em nebnin haya me j tunebe j Kurdstan welatek e, hebna van snoran welatiya w ji hol ranake. Pketin an paketinn her perey tesr li pereyn din j dike. Ev ji i t? Ev snorn siyas ne bi realteya Kurdan ya civak re ne li hev in, berevacy w van snoran realteya Kurdan ya civak ikandine.


Gava ku mirov li snor Tirkiy y ku j re dibjin snor rojhilat binre, ev snor Tirkiye ran, Ecem Tirkan ji hev venaqetne, snor Tirkiye Iraq, Ereb Tirkan ji hev cuda nake, snor Tirkiye Sr j Ereb Tirkan ji hev cuda nake, ev snoran ten Kurdan ji Kurdan vediqetne. Hebna van snoran realtek e, em nikarin bibjin ku Kurdstan yekpare ye, er hebna van snoran realteyek e div em bibnin. L realta wan realteyeke siyas ye bi realta Kurdan ya civak re ne li hev e. Hek siyaset bi civak re ne li hev be, nikare dnamkn civak ji hol rake. Lewra guhernn li her perey tesr li pereyn din j dike. Guhernn pit sala 1960 yn li Bakur Kurdstan div em bi v faktor j binirxnin.

208-209

 

Ji bo Sstema Serwerya Tirkan jenosdkar, terza hebna v sstem ye.

Di taliya pirtk de nivsek Fad Onen a mijara w jenosid e, hatiye apkirin. Nivs ber demeke li Stenbol wek semner hatib pkkirin. Di nivs de li ser tgn siyaseta jenosid, fahma kurdan a derheq jenosd de, hatiye rawestandin. 

Fad Onen jenosd wek karek syas modern dinerxne dibje mutahdn w j kolonyalst in:Jenosd karek navendewlet e, karek dewletan e. Tu grb, tu er, tu ben civak bi ser xwe nikarin kar jenosd bikin. Ji bo ku ev kar bibe aktorek lazim e, ev aktor j dewlet e, aktorn jenosd dewlet in. r. 270

Taybetmendiya siyaseta dewleta Tirk a derheq jenosd de wen t rovekirin: Ji bo Sstema Serwerya Tirkan jenosdkar, terza hebna v sstem ye. Ev sstem by jenosdkar, nikare xwe nuh bike. Cudatya di nav Dewleta Tirkiye dewletn din de ev e. Bi ya min ji bo niqaa jenosda li Kurdstan, xala her girng ev e. r. 266

Di hundir tevgera syaseta Kurdstan de, derheq mijara jenosd, fahmek zelal muterek tuneye. Tesbtkirna syaseta jenosda li Kurdstan, ne ten tesbteke drok ye. Hek tu tesbt bik ku jenosd li qewm te dibe, div tu li hember v jenosd planek, nexeryek alakyan pk bn. Ten gotina jenosd, ne karek syas ye.

Li gor min, sedema ku dewleta Tirkan nikare jenosda Ermenan qebl bike, kar dewlet y li Kurdstan ye. Hek dewleta Tirkan li Kurdstan jenosd nedomandiba, jenosda Ermenan ji bo v dewlet w bibya neheqyeke drok, w hn bi rehet ev jenosd bipejiranda, uzr xwe bixwesta. r. 267-268

 

Fad Onen hewildide tevilheviya fahma kurdan a derheq tgna jenosd teknikn di kar jenosd tn bikarann jihevdu cuda bike. Ew li ser tegna jenosd heyt xaln teknkn kar jenosid yn ji teref Raphael Lemkn hatine tesptkitrin radiweste. Lemkin wek teknkn jenosd di heyt xalan de dyar dike: 1- Qirikirina syas. 2- Qirkirna her titn zind. 3- Qirkirna hawirdor (derdor). 4- Qirkirna nsanan. 5- Qirkirna and. 6- Qirkirna etnk. 7- Qirkirna abor. 8- Qirkirna civak.


Lemkn, van xalan wek teknkn jenosd pnyar dike. Kar jenosd karek gelepmer ye, karek total e, karek global e. Ev kar bi van teknkan pk t. Di lteratura me de, di van saln dawn de jenosda syas j pir zde bye. Qirkirina syas dibe, l jenosda syas nabe. Qirkirina syas teknkeke jenosd ye, gava em bibjin jenosda syas em gelemperya jenosd paguh dikin teknkeke jenosd dixin dewsa jenosda ku bi gelek teknkan pk t. Jenosda and di lteratura me de pirtir c digire, qirkirina and j di nav karn jenosd de teknkek e. r. 271-272


Mijara jenosid derheq konwansyona sala 1948an a di civna Neteweyn Yekby de hatiye pejirandin etimilojiya jenosd berdewam dibe bi taybet li ser jenosda li Kurdistan t kirin, hatiye rawestandin. Jenosida li Kurdistan di s xalan de t nqakirin. Yek
j xala herm ye, dudu taybetmendyn Sstema Serwerya Tirkan e, sis kar barn v sstem yn li Kurdstan ye. r. 276

 

Rojhilata Nzk, mekan jenosd y dewleta Tirkan e.

Di xala herm de li ser tarfa herma Rojhilata Navn herma Rojhilata Nzk a ku di dema me de, di lteratura dewletn Rojava ya Tirkiy de nay bikarann hatiye rawestandin. Fad Onen li ser sedemn ji hol rakirina herma Rojhilata Nzk perekirina Kurdistan ya di nav dewletn dagirker de radiweste v byer wek jenosidkirina hermek (Rohilata Nzk) dinerxne: Heta saln 1930y, di lteratur de j binavkirin (Rojhilata Nzk F.N.) wisa b. Ji wan salan vir ve, (di netceya Konferansa Lozan de F.N.) Rojhilata Nzk ji tedawul rabye ... . Pit ku Rojhilata Nzk ji tedawul rabye, nvy Kurdan bye qewm Rojhilata Navn ji sed 42y wan (Kurdn Bakur) j bi awayek wek Rojavay hatine qeblkirin.


Sstema dewletan ya pit herba chan, Rojhilata Nzk Rojhilata Navn li dar xistine, bi v sstema dewletan hermek ji hol rakirine. Esasen hek tu bi fahm jenosd lbinr, ev jenosda her mezin e, hermek bi tevay ji hol rabye, d Rojhilata Nzk nema t bikarann. r. 277-278


Tixbn herma Rojhilata Nzk esaasen ji rojhilat Bahra Re heta rojhilat Bahra Sp ye. Wek cografya Rojhilata Nzk, ev der e. Hek wek welat em bijimrin; Ermenstan, Kurdstan Klkya ne. Ez dikarim bibjim ku Kurdstan, welat navend y Rojhilata Nzk e. Bi avakirina sstema dewletan ya nuh ve, ev Rojhilata Nzk ji hol rab, Kurdstan hat dabekirin, s ben Kurdstan d wek pereyn dewletn Rojhilata Navn hatin qeblkirin, bea w ya mezin, bakur Kurdstan j wek pereyek sstema Tirkan ya Rojavay hat qeblkirin.


Ev der ango Rojhilata Nzk, mekan jenosd y dewleta Tirkan e. Temama kar barn jenosd li vir qewimne. Jenosda Ermenan li vir e, komkujiya Pontsan li v herm ye, jenosda Ermenn li Klkyay li v herm ye.

Ev herm bi ya min, ji bo fahmkirina pirsgirka Kurdstan j, ji bo jenosda sstema Tirkan j, fahmkirina v herm jiholrakirina v herm, kilda fahmkirin ye. Ji ber v yek div em li ser bifikirin. r. 278-279

 

Di xala duyem de li ser taybetmendiya sistema Serweriya Tirkan t rawestandin. Di v xal de tkliyn Kurdistan Sistema Serweriya Tirkantirk t  minaqee kirin: Bi salan me got kolonyalzm, l gava me digot kolonyalzm j, me hin tit zah nedikir. Gava me digot ku Kurdstan Kolon ye j hin valah hebn.  Valahya ku heb i ye? Kolon bi xwe j statuyek e, geln kolon xwedy statuyek ne, ew statu j bi terma kolon ve hatiye ifadekirin. Welatek, miletek heye ku ji teref dewletn kolonyalst hatiye dagirkirin, di bin serwerya w dewlet de ye, ev binavkirin w rew dyar dike.

Di tkilyn Sstema Tirkan Kurdstan de ev yek tune. Temama zulm zordarya kolonyalzm heye, dagirkeriya sstem ya li Kurdstan heye, feqet v sstem statuyek nedaye Kurd Kurdstan. Gava ku mamoste Bek dibje ku Kurdstan ne kolon ye j (Krdistan smrge bile deil), qesta w ev e. Li vir analzeke nuh, fahm tgneke nuh pwst e.


Ez, ji bo Dewleta Tirkiy, Sstema Serwerya Tirkan bi kar tnim l zde dikim ku ev sstem, sstemeke jenosdkar e. Ji ber ku ev sstem jenosdkar e, tu satatu nedaye miletn ku li wan hukum dike areta her statuy ji bo xwe wek mirin dibne. Bi ya min ev encama sstem ya jenosdkar e. ... r. 279


Ji ber ku jenosdkar karakter v sstem ye, tu statuy j tu kes re qebl nake, ten ew xwed statu ye. Bstatukirin bi xwe, yan gava tu miletek bstatu bihle, esasen ev bi xwe jenosd e.  Yan tu statuya w milet, w welat tu qebl nak, rasteqnya w ya ml welat tu dixwaz ji hol rak, li gor min ev kar bi xwe karek jenosd ye. Ez dixwazim v pirs bikim; tu temama Kurdan bikuj, tu qetlamn mezin li Kurdstan bik ev jenosd e, ba e tu ten Kurdek j nekuj tu Kurdty bikuj, ev jenosd e an ne jenosd e? Di jenosda Kurdstan de pirsa sereke ya ku ez dipirsim ev e bersva min ev e ku, ten Kurdek nekuje j, hek Kurdayety bikuje ev jenosd e. Tu komunteyek ji hol radik tu dixwaz li ry erd nasnameyeke wen nemne, di bin serwerya te de komunteyeke wen nemne, ez bersva v pirs bi rn didim dibjim ku ten Kurdek ney kutin j, kar Sstema Tirkan daye ber xwe ku Kurdty ji hol radike, adyeta rasteqnya v milet ji hol radike, ev bi xwe karek jenosd ye. r. 280

 

Xala seyem j kar barn v sistem yn li Kurdistan ne. Fad Onen kar barn dewleta dagirker n li Kurdistan di end xalan de rz dike. Wek nimne: Mufetiya Umum, jiholrakirina medreseyan, Qanna memrn muhakemat, skana mecbr qanna drsim.


Pirtk bi du nivsn: Komkujiya Helepe jenosida domdar total; Hilbijartin, Cmhuryet siyaseta kurdan, yn Fad Onen nivsne bidaw t.

Fad Onen ten bi fikirandinek kr, xebat lkolnek bizanist, nernek taybet (aiyek guhert), kedeke ji dil, tecrubeyn salan, hesteke welatparz helwesteke oreger karb bighje encamn wen ku asoya mirov kurd di war fikr siyas de fireh bike. L Fad Onen bi xebata xwe nay ser; derheq mijarn temas kiriye, lkolnn cidd zanist pwst dibne.     


Pirtk wek cilda yekem bi daw hatiye, l mijarn Fad Onen n derheq wan de ray, raman helwesta xwe gotiye berdewamin di pirtkek nuh (cilda duyem) de, d di nzk de b apkirin.

 

 

06-11-2012




 0     MESAJLARINIZ ( Mesajn we)


 


 NEYN DAW

Gazeteler calan´n tm Trkiye´ye yapt ary menetlerine tad
08:53   22/3/2013
 Diyarbakr´daki Nevruz kutlamalarnda Abdullah calan´n "Artk silahlar sussun, fikirler ve siyasetler konusun" ars gazetelerde geni yer buldu
Newroz Proz be!
21:04   21/3/2013
 Siverek Newroz Nostaljisi
calan: "Bizi blmek ve attrmak isteyenlere kar btnleeceiz"
20:27   21/3/2013
 PKK lideri calan’n BDP tarafndan 21.03.2013 te Diayrbekir’de dzenlenen Newroz mitinginde okunan mesajnn tam metni
Li Navenda Kurd ya Siwreg prozbahya 8 Adar...
17:01   10/3/2013
 8 Adar roja jinn kedkar jinn kurd
Sene 1921: Kogiri isyan, Alier ve Zarife
11:49   10/3/2013
 Hareketin fikri nderi ise KTC yesi olan Baytar Nuri Dersimi’ydi.
Mir Bedirxan zerine Dnceler
11:46   10/3/2013
 1839 da, Nizipde meydana gelen, brahim Paa-Osmanl-Sava ok nemli bir dnm noktas olmutur.
´Petrol Krtlere bamszlk getirecek´
17:31   8/3/2013
 ngiliz Independent Gazetesi, petroln Irakl Krtlere bamszlk vereceini savundu
DTK dan DDKD ye Ziyaret
16:25   7/3/2013
 DTK Ebakanlar Aysel Tuluk ve Ahmet Trk, DTK Daimi Meclis yesi Seydi Frat, Amedde bulunan DDKD, KADEP, SP, Azadi nisiyatifi ve HAK-PARa srece ilikin bilgi alveriinde bulunmak ve srece katklarn istemek amacyla ziyaret gerekletirdi.
aycidan al haberi
14:36   7/3/2013
 ay ocan ona braktmda elinde kaln bi dosya vard, okuyup glyordu.
”Kosova iin ileyen mekanizmalar, ne Filistinliler ne Krtler iin iliyor”
14:34   6/3/2013
 Ortadou´da iler hak ve sorumluluklar zerinden deil, hibe ve sadakat zerinden yryor
´Krdistan bugn Trk milliyetiliinin igali altndadr´
20:54   4/3/2013
 Krt sorunu, Krdistan’nn Kemalizm tarafndan smrgeletirilmesi sorunudur