DESTPK | DAXUYANI| DOSYA| FORUM| ANONS|PRENSIP | E MAIL | ARŞV | WEBMAIL

Fahri Karakoyunlu: 21 Sibat Roja Ziman Zikmak



Kurdinfo:16:40 - 7/5/2010

Ev rewa ku Kurd t de ne, li ser daxwazn siyas ji bandorek dike. Gava ziman siyaset ziman syasetvanan ne Kurd be, daxwaz bernameyn syas ji gor v rew xwe diperisne.


20/2/2010

Ziman Peyman                                                                              

                                           

Tekon serhildana her gel, bi serhildana and destpdike

                                                                                                                                   (CABRAL)

 

Wek t zann, ziman; ne ten di nabeyna mirovan civat de navgna raghandin ye. Ziman, ifade kirina anda civat ya bi tevay ye.

                

Hng zarok di hemla dya xwe da ye, gelek taybetmendya ji dayika xwe digre y di nav van taybetmendyan de yek j;  j dengin. Ev dengana, gava zarok t din bi ziman dayika xwe diaxife, dibe bingeha ziman zikmak. Disa zarok, hewcedaryn xwe y her hsa bi van dengana tne ziman. Ewil, bi dya xwe re, dre j bi derdora xwe re, bi v ziman dikeve tkily. Ji ber w, ziman, bi taybetmendyn din y and re, xwe bi kesayetiya wi zarok re dike taybetmendya her girng.

 

T zann ku, kesek zimanek din ikas ba hnbibe j, ji aly kesayetiya mirov, ziman d re hnby, wek ziman zikmak bandora xwe nikane li ser mirovan bike. Wek dsa t zann ku, ziman, ji bo civatek etnk hmana esas ye. Gava mirov, ji nav civak ziman rake, ji aly taybetmendya etnsy titek zde namne. Ziman ji bo etnsy wek neynikek ye, civak xwe di ziman de dibne nasdike.

 

21 Sibat wek Roja Ziman Zikmak ya Chan  ima te prozkirin:

 

21 Sibat wek  Roja Ziman Zikmak ya Cihan ji aly UNESCOy, di 17.11.1999 de hatye lankirin ji sala 2000 vir de ji, t prozkirin. Sazya Perwerdehy, Zanist and ya Neteweyn Yekby (UNESCO),  tekona gel Bengiladeya ya di roja 21 Sibat sala 1952an de ji bo ziman zikmak dabn,  wek sembolek( nanyek) qebl kir ev roja wek Roja Ziman Zikmak ya Chan ragihand.

                

Gel Benglade bi taybet xwendevann Benglade,, ji bo ziman Bengl, li ber ziman Pakstan-rd bibe ziman ferm, xwepandanek girsey li darxistin. Di v aleky de, 11 xwepandr ji alyn polsan ve hate kutin. Ev daxwazya gel Benglade, her berdewam kir Dewleta Pakstan near ma di 1956 de ziman Bengal j, wek ziman rd  kir ziman ferm. (Benglade heta 1971 di bin dagirkerya Pakstan de b)

                

UNESCO, bi lankirina v roj re, dixwaze balbikne ser ziman di xetere de   ziman li ber windabyn de ne. Ji bo v j, bi pengya NY UNESCO ye gelek peyman, agadar pgir hatine girtin. Di van peyman, agadar, pgiryan de, bang li dewleta t kirin ji wan, di derbar keyn ziman andan de areser t xwastin.

                  

Her iqas hinek agahyn ne msoger be j, li gor raporta Ethnologuey ( Atlasa UNESCO y ye) ya her daw;  heta nha, li ry cihan hijmara zimann hatye peyitandin( tesptkirin) 6912 ye. Li gor zimanzan Avstralyay Chrstoper Moseley 2511 ziman di bin xetereya windabyn de ye. Li gor raporta Ethnolguey, 96 ji sed nifsa(serjimr) chan  320 zimana bikartne. 4 ji sed nifsa chan j, ziman may bikartnin. Dsa li gor v raport,  zimann di bin xeterya tunebn de ne,  wek ji birndarbna sivik bigre heta mirinbi penc asta hatye tespt kirn. 607 ziman wek birndarya sivik di pvajoyek hessas de,  632 ziman wek birndarn di asta nexwexaney de, 502 ziman di xeterek cid de 538 ziman j, li ber lxweytkirina zde, di asta xetereyek wehm de ne. 220 ziman j, di van 60-70 saln dawn de mirin e. ( www.ethnologue.com- www.unesco.org/culture )

 

Raporta UNESCOy,  zimann di bin xeter de ne, bi awak din disenfne( tasnf dike). Gor v senfandin, zimann di grba hessas de an li ber xeter de ne, ten di nav malbatan li malan de bi zarokan re t axaftin. Zimann di bin xeter de ne, d li malan bi zarokan re wek zimann zikmak nay axaftin. Zimann di bin xetera cidd de ne, ten kal pr dizanin diaxifin, zarokn wan bes fm dikin l nevyn wan, tu fmnakin. Zimann di bin xeterek wehm de ne j, ten kal pr dizanin karin biaxifin.

 

 

Gernendey (Midr) UNESCOy Koichiro Matsaura wiha dibje:

Bi mirina zimanek, gelek berhemn mirovahy y and ya ne madd (razber) j winda dibe. Bi taybet; helbest, destan, gotinn pyan henek j, bi ziman re winda dibin vana ji bo civatek, mrat kevneopyn devokne. Zimann minda dibin, di derbar gerdn de zannn resen j bi xwe re dibin.

                

Giringya v roj, ji bo jyana nirxn mirovahy bi taybet zimann zikmak ne.

 

L mixabin li ruy chan, bi nav zordestiy njatperestiy ji bo zimann hindikahiya andn cda rzgirtin tolerans neme ye. Ev nhirtina sedemn wek din, ji ry gerdn, ji nirxn chan her roj hinek titan km dike. Gava ku mirov bi zanebn vcdan li mijar binre; ya dimire dihere, pereyek ji her civak, ji her kes ye.

 

Li ser ziman and, helwesta Dewleta Tirk i b i ye?

Wek t zann, proja Komara Dewleta Tirky, projek dewletek netew b. Gor damezrner komar, li Tirky ten netewek he b ew j nav xwe Tirk, ziman xwe Tirk, ola xwe slam mezheba xwe j Sun b. L ev ne rastya Enadol b. Rastya Enadol di her dem de pirziman, pirol pirandt b ye.

 

L, proja di ser damezrner Komara Tirk de, ev rastya him he b, him j tune b. Tune b, ji bo proja dewletek njatperest gere ev rastya tune be. He b, l gere ev rast,  bi dest demdezgeyn dewlet, ger bi tund be, ger bi asmlasyon be, ger bi koberkirin be, ger ji welat derxistin be, div bi aweyek di nav piranya Tirk de di nav anda ziman Tirk de bn helandin.

 

Bi rast ev proje, wek t zann ji bo gelek ziman and kesn ne ji ola slam bn,  bi piran biserket. Geln ku ji Balkanan yn ji Kafkasan ji devern din hatibn Enedol, ji bo nasnameyek serdest,  xwe bi ziman anda Tirk ve gir dan. Hindikahiyn ne ji ola slam bn, wek Rm, Ermen Cih, li ber r gefn njatperest, heta saln 1960 bi awayek ji mal milkn xwe bn, welat terk kirin. Yn mayn j, bi hijmarek km dilikest di nav tirsek de jyan hn j dijn

 

Li gor Atlasa UNESCOy, li Tirky 36 ziman t axaftin. Ji wana s ziman mirne, panzdeh ziman j bi hawak di nav xeterey da ne. Ji van zimanan Mlahs (zarava Sur Tirky), Greka Kapadokyay Ubh li Tirky ji sala 1950 y vir de mirine. Yn hasasin li ber xeterey de ne; Abhaz, Adgey, Kabartay Dimilk (Zazak) ye. Abaz, Ermenya Rojava, Hemn, Laz, Greka Ponts, Roman, Sret di bin xeterey de ne. Zimann di bin xetereya mezinde ne li ber windabyn ne j; Gagavzya Balkann Bar, Ladno/ Jdeo- spanyol Turoyaya ye. Ertevn j ed zimanek mir ye.

 

Di ser sedsala 20an de van zimanana, li Enedol zind bn dijiyan. L mixabin poltka njatperest ya red nkar, gelek ziman ji hol rakirin.  Bi rast, bi van zimanan re, and, berhemn civak, fikr raman j qetil bn. 

 

Ne Makezagona Komara Tirky ne j belgeyn navnetew y ku sistema dewleta Tirk xwe dispry - Peymana Lozan j di nav de ye-  rastya gel Kurd daxwaza gel Kurd ya ji bo bi ziman zikmak perwerdehy nikane ji hol rake

 

Berya ku em belgeyn navnetew binirxnin di derbarn van belgeyan de helwesta dewleta Tirk bidexuyakirin, em li zagona bingehn ya Tirky binrin. Dewleta Tirk, daxwazn gel Kurd pnyaryn Yektya Ewrpay, bisedema sazkirina ev xaln  makezagona Tirky red dike.

 

Felsefeya damezirandina komara Tirk, li ser red nkar hatye sazkirin. Ev poltka bi hinek guhertin v dema dawy hn j berdewam e. Ev felsefa di makezagon de bi zind xwe nan dide.

 

Makezagon xal  3: Dewleta Tirky, bi welat netewa xwe tevahyek e n dabekirin.

 

xal 66: Kesn ku bi pwendya hemwelatbyn bi dewleta Tirk ve girdayne, Tirk in.

                                   

xal 42/1: Tu kes, ji maf perwerdehy hnkirin nte mahrm kirin.

                                        

42/9: Zi xeyn ziman Tirk, tu ziman ji bo hemwelatyn Tirk di sazyn perwerdehy hnkary de, bi nav ziman zikmak nte xwend kirin hnkirin.

                                                                     

Hukmn peymann navnetew veartne.

                

Li gor makezagona dewleta Tirk, kesn ku hemwelatyn Tirky ne, Tirkin

Gor makezagon,  Kurd kesn hemwelatiy Tirky ne j, Tirkin in.

 

Gava ku herkes Tirk in w dem ziman zikmak yn hemwelatyn Tirky j Tirk ye, b Tirk j tu ziman bi nav ziman zikmak li sazyn perwerdehy n te nte xwend kirin hnkirin.

                

Gava ku mirov li peymann navnetew, bi taybet yn li ser ziman and dinihrin, di hiqqa navnetew ya mafn mirovan de, sazkirina mafn and ziman, gelek di p de ye. Ev hewildana sazyn navnetew, yn ji bo maf and bi ziman zikmak perwerdehy,  gelek pwira j dide ser miln dewletan. Dewletn ku ev peymanana qebl bikin, lazime di nav dewleta xwe de, van erkana bne ch zagona xwe ya bingehn biguhernin, astengyn li ber mafn and ziman hene j, ji hol rakin. Tu dewletn hevdem demokratk di nikane xwe ji van erkane drbixe.

 

Nuha, em li van peymanan helwesta dewleta Tirk binrin.

1.Daxuyannama Mafn Mirovan a Gerdn ya Netewn Yekby

2.Peyman Protokoln Mafn Mirovan ya Ewrpay

3.Peymana Navnetew ya Mafn Syas Kesane(exs)

( Xala 1em li ser dyarkirina(tayinkirina) ayndeya gelan, xaln 2, 4, 24em li ser mafn zarokan xaln 25, 26, 27an li ser parastina mafn hindikahya ne. dewleta Tirk ev peymana 04.06.2003 an de pesend (tesdq) kirye, l ji bona xala yekem beyan da ye, ji bona xala 27an j dreperz ( htiraz) nan da ye.)

                

4.Peymana Mafn Abor Civak ya Netewn Yekby

                     

(Xaln 2, 13, 15an li ser maf perwerdehy ye. Ev peymana j, ji aly dewleta Tirk ve 04.06.2003an de hatye pesend kirin, l ji bona bichanna v peyman s beyan hatye dayn xala 13min ya maf perwerdehy sazdike li dij v xal dreperz(ihtraz) nan da ye.

                

5.Peymana Mafn Zarokan ya Netewn Yekby

                     

( Ev peymana ji aly dewleta Tirk ve di 09.12.1994 an de hatye dabekirin. Xaln 2, 7, 17an, ji bo zarok ji amrazn raghandin y git sd wergirin, xala 29an mafn perwerdehiy, xala 30yem j, li ser mafn sdwergirtina ku li ser cudahatiya ziman, ol and hatya sazkirin. Dewlwta Tirk, ji bo xaln 17, 29 30emin dreperz (htraz) nian da ye.  )

 

6.Peymana Plgirtina ji bo Her Cre Cudahkerya Njatperest ya Netewn Yekby (Ev peymana ji aly dewleta Tirk ve 03.04.2002an de bi dreperz (htraz) niandayn hatye  dabekirin,

 

7.Peymana  Navnetew ya di Perwerdehye de li Dij Cudahkery  (UNESCO)

8.Peymana Derbar Parastina Mratn and y Nedtbar (UNESCO)

(Tirkye hn ne teref van herdu peymana ne)

 

Peymana arove Hindikahyn Netew  erta Ewrpa ya Zimann Herem Hindikahyan. ( Ev herdu peyman ji alyn dewletn ku endam Konseya Ewrpay ne,  hatye mze kirin. L ji aly Tirkye ve nehatye mzekirin ku ew j yek ji endam Konseya Ewrpay ye.)

                     

ima ev guman, htraz nan dayn, tir xweragirtin li dij peymann navnetew?

ima raberkirinek tund njatperest ji bo daxwazn bi ziman Kurd perwerdeh?

 

Wek t zann, Komara Tirky, li ser rast taybetmendya pirziman, pirol, pirandyek Enedol hate damezirandin. L damezrnern komar ev taybetmendya Enedol li ber av negirtin. Di mijoy wan de ji bo komarek netew, gere van taybetmendyan ney dtin. Gere ev rastiya red nkar bibe. Ger van taybetmendya bn qebl kirin, komarek netew ya li ser taybetmendya netewa Tirk n damezirandin.

 

Wek me li jor rave kir, li ber v proja damezrnern Komar, astenga mezin gel Kurd bn. Damezrnern Komar j, ev dizann. Gava Komar bi v ekl hata damezirandin wek t zann Kurd bi tund li dij v proj derketin serhildann wan bi qetliyama hate tepeser kirin.

 

Di Peymana Lozan de, ten Rm Ermen Cih wek hindikahyn ol hate qebl kirin. Her iqas maf wan ol maf perwerdehya ziman hate dayn j, di nav pvajoy de, ji wana gelek w bi weyek mecbr hate kober kirin, yn may j, bi poltkayn njatperest bdeng man.

 

Geln ji Qafkasiyay Balkanan hatibn ji, xwe di nav nasnameya Tirk de bi sitare kirin bn xwed imkan rvebir. Ji bo wan, Tirkye welat wan stare b gelek ji wan di bin nasnama Tirk de xwe ewla bextewar dtin ji bo proja Kemalstan nebn xetere.

 

L Kurd bi hezar salabn ku li ser welat xwe dijyan, Welatek wan, ziman, and kevneopyek wan hebn. Di dema Osman de xweser(Otonom) jyabn. Bi pvajoya Lozan damezirandina Komara Tirky, xwe ji mafn syas, and netew bpar dtin.

 

Sazyn dewlet, bi her amrn ku di dest wan de ye, hate ser gel Kurd. Bi amrazn raghandin, bi dibistanan, bi xebatn unversteya y qao zanist y beravoj bi pradgma drokek sexte, gel Kurd red nkar kirin. Wana, hesab di demek ne drdirj de tunebna gel Kurd kirbn, l derbasbna di bin gelek zilm zoriya dewleta Tirk de, Kurd her ikas kober Enedol bn c bi c asmle bn j, daxwazn xwe y netew, syas and her bi weyek zanist hiqq bilind kirin.

 

Yn komar damezirandibn, hinek tit ne hesibandibn. Ew j rada gel Kurd, ziman anda w ya qewn ya bi bav kala ve girday.  

 

Ji ber v ye ku, daxwazn gel kurd yn ji bo, bi ziman Kurd perwerdey, ji aly dewlet ve bi tnd t raberkirin.  Ev daxwaza mer, ahlaq, mirovane xwezay, ji daxwazn syas zdetir dewleta Tirk dike tengasiy. Ev daxwaziya, him ji aliy reya git him ji aliy reya navnetew ve j wek daxwaziyek mer mirovane t nirxandin t parastin.

 

Gere herkes zanibe ku di srde syasetmedar saziyn Kurd-  ger ji daxwazn  netew, ziman bte derxistin, tu titek din namne. Herkes dizane ku, areserkirina keya Kurd, ji bo destpk, kmas areserkirin naskirina ziman anda Kurd ye. Gava ku ziman bibe ziman perwerdey nasname b te qeblkirin d daxwazn syas j, li dor gebn pvena ziman, w b astek netew.

 

Dewlet dizane ku, maf ziman naskirina nasnameya Kurd, w r li daxwazn siyas veke. Ji bo w,  gava ku daxwaza maf ziman dibe, dewlet h har dibe. W dem, xwe dispre makezagona xwe hinek peymann ku w b avtin sergya drok.

 

Ziman Kurd rmet wjdan gel Kurd e. Ev rmet wjdan, li dij asmlasyon eka her mezin e.  Kurd, gere v rumet, ne wek mras bav kal xwe,  wek deyn zarokn xwe bihesibne.

 

Gava ku, hn ji aliy gel Kurd ve ziman ji hol rakin,  ne em d kann qala erdngaryek, ne em karin qala drokek ne j em karin qala andek hevpar qala ayndeya netewa Kurd bikin. Ger ji bo ro daxwazn gel Kurd yn syas hene, ew j bi saya ziman Kurd ye.

 

Di bin tunekirin asmlasyonek dijwar de j, iro ziman Kurd kmas li Bar Welat ghaye astek ziman dewlet, perwerdehy. Li Bakur li Ewropay bi dest zimanzan Kurd, ziman Kurd bye ziman roman, ziman perwerdehy. Bel Ziman Kurd d hatye astek bilind, L mixabin, ziman Kurd bi taybet zarava Kurmanc,  di bin nr asmlasyona ziman Tirk de, di xeterek mezin de ye. Ji bo v, ziman Kurd, nav pvajoya navgnn raghandina git de di bin perwerdaya bi zor ya ziman Tirk de di pvajoyek hasas girig de derbas dibe. Her iqas bi dayna hinek mafn ne dyar pratk wek TRT e, biryara ji bo zimann dijn de li zankoya vekirina esttyan, ji bo weann berhemn huner hinek derfet hwd. j,  li Bakur Welt, ziman Kurd di bin xeterey de ye div hewildann mezin, alekiyn bandordar bn kirin wek gel Bengilade.

 

Li gor min, ert mercn daxazn mafn ziman and di chana royin de herg die dikeve rojev. Tu dewletn demokratk nikane li ber van daxawazn mirovah mer berxwebide. Lewra, dewletn li ser fikr netew hatine damezirandin, iro ji w felsefa yekalt drdikevin, rastya civak dibnin xwe ji n de bi rk pk dikin. Piralt, pirolt pirzimant pirandtiy qebl dikin. Ev rewa, ji bo dplomasya Kurd rewek ern ye. Kurd her iqas daxwazn xwe y syas bi her wey tne ziman j, li gor min Kurd, ikqas karibin maf bi ziman Kurd perwerdehy daxwaz bikin bi dplomasyek xurt v daxwaz li her platforma navnetew li nav welt di rojevkin, serkeftina v war w r li daxwazn syas bi hsane veke.

 

Di demboryek nz de, raporta Tirkiy ya bi dest parlementer  Xiristiyan Demokrat y Hollandey Ria Ooman-Ruijten ve, ji Parlementoya Ewrpy re hate amadekirin de, t gotin ku, gere li dibistann dewlet di sektora taybet de r li ber ziman Kurd vebe di jyana syas de astengn hey j rabe. Ev raporta ku pk Parlamentoya Ewrpay hatiye kirin, ji aliy Parlementoya Ewrpay ve hatye pejirandin.

 

Dsa end rojn ber ji aliy Komela Kurd (Kurd Der) ve, li ser elfabeya Kurd hinek af hate daleqandin. Ev alekiya, bi rast gelek deng da bala raya git j kiand. Zaroken Kurd, li ber bilborda wek ku titek n kif bikin bi meraq helecanek bextewariya xwe dyardikirin. Daxwazn maf azadya ziman Kurd, bi her wey gere ji rojev dernekeve.

 

Li Bakur welat her ikas erdngariya Kurd bi weyek t parastin j, ji ber koberya bi dil ya bi zor, hijmarek mezin ya nufsa gel Kurd, di nav Tirky de belav b ye. Bi taybet Kurdn Enadol yn ku li welt ketine bajarn mezin j, di bin nr asmlasyon de mixabin gelek teybetmendiy xwe bi taybet j, ziman zikmak winda kiri ne. Piaftina ziman and, nr zordariy ya li ser nasnama Kurd, berdewam e, ev pvajoya j, bi xwe re  nifek n yn ji welatperweriy dr tne rojev.  

 

Ev rewa ku Kurd t de ne, li ser daxwazn siyas ji bandorek dike. Gava ziman siyaset ziman syasetvanan ne Kurd be, daxwaz bernameyn syas ji gor v rew xwe diperisne. Gava ku, daxwaza maf ziman derdikev p, ji syaset bna Kurdewariy t. 

 

Jyana ziman Kurd, hebn an tunebna gel Kurd e. Heta ku ev maf rewa bidestkeve, gere,  Kurd li her li dever welat chan di nav tekon de be vala nesekine. Ji bo v j gere her malek bibe dibistanek her kurdek j bi be mamostayek.

Em brnekin ku xeleka syaset ya her qels ev e.

20.02.2010 Amed

Fahri Karakoyunlu.

 

avkan:

1. (Di Hiqqa Netew Navnetew de Mafn Hindikahyan( Mnoretan)/ Waqfa Lkolnn Civak Hiqq)

2. ( www.ethnologue.com - www.unesco.org/culture)




 0     MESAJLARINIZ ( Mesajn we)


 


 NEYN DAW

Gazeteler calan´n tm Trkiye´ye yapt ary menetlerine tad
08:53   22/3/2013
 Diyarbakr´daki Nevruz kutlamalarnda Abdullah calan´n "Artk silahlar sussun, fikirler ve siyasetler konusun" ars gazetelerde geni yer buldu
Newroz Proz be!
21:04   21/3/2013
 Siverek Newroz Nostaljisi
calan: "Bizi blmek ve attrmak isteyenlere kar btnleeceiz"
20:27   21/3/2013
 PKK lideri calan’n BDP tarafndan 21.03.2013 te Diayrbekir’de dzenlenen Newroz mitinginde okunan mesajnn tam metni
Li Navenda Kurd ya Siwreg prozbahya 8 Adar...
17:01   10/3/2013
 8 Adar roja jinn kedkar jinn kurd
Sene 1921: Kogiri isyan, Alier ve Zarife
11:49   10/3/2013
 Hareketin fikri nderi ise KTC yesi olan Baytar Nuri Dersimi’ydi.
Mir Bedirxan zerine Dnceler
11:46   10/3/2013
 1839 da, Nizipde meydana gelen, brahim Paa-Osmanl-Sava ok nemli bir dnm noktas olmutur.
´Petrol Krtlere bamszlk getirecek´
17:31   8/3/2013
 ngiliz Independent Gazetesi, petroln Irakl Krtlere bamszlk vereceini savundu
DTK dan DDKD ye Ziyaret
16:25   7/3/2013
 DTK Ebakanlar Aysel Tuluk ve Ahmet Trk, DTK Daimi Meclis yesi Seydi Frat, Amedde bulunan DDKD, KADEP, SP, Azadi nisiyatifi ve HAK-PARa srece ilikin bilgi alveriinde bulunmak ve srece katklarn istemek amacyla ziyaret gerekletirdi.
aycidan al haberi
14:36   7/3/2013
 ay ocan ona braktmda elinde kaln bi dosya vard, okuyup glyordu.
”Kosova iin ileyen mekanizmalar, ne Filistinliler ne Krtler iin iliyor”
14:34   6/3/2013
 Ortadou´da iler hak ve sorumluluklar zerinden deil, hibe ve sadakat zerinden yryor
´Krdistan bugn Trk milliyetiliinin igali altndadr´
20:54   4/3/2013
 Krt sorunu, Krdistan’nn Kemalizm tarafndan smrgeletirilmesi sorunudur