DESTPK | DAXUYANI| DOSYA| FORUM| ANONS|PRENSIP | E MAIL | ARŞV | WEBMAIL

Kurdzan Petr Lerch



Kurdinfo:13:25 - 14/12/2009

P. Lerch yek ji lkolnern zanistya Kurdzany (Kurdolojy) ye di sedsala 19.mn e


Amadekar: Veysi AYDIN

VeysiAydin@gmx.de

KURDZAN U PETR LERCH - I 

Di nivsn xwe yn ber de min bi kurt behsa xebatn P. Lerch li ser Kurd u wjeya Kurd kiribu.  Mirov dikane bje, ko P. Lerch yek ji lkolnern zanistya Kurdzany (Kurdolojy) ye di sedsala 19.mn de. Li gel gellek gotar u nivsan berhema w ya her girng ev e:

 

Lkolnn li ser Kurdan  u Xaldyn bakur yn ran.  

Ev pirtuk ji du (2) bergan (cldan) pk t. Berga yekemn di sala 1857an de, ya duwemn di sala 1858an de li bajar Petersburg li Uris ap bune.

 

Her iqas di gellek pirtukn li ser kurdan nav w derbas dibe j, naveroka xebata w bi git ne dyare. Her end min hemu pirtuka w wernegerandibim j dixwazim bi dur u dirj naveroka pirtuka w ya serek pk bikim. (Pirtuk bi git nzk 600 rupl in).

Ez dixwazim di v nivsa xwe de naveroka v berhema giranbiha pk we bikim. Bingeha danasna min ya v berhem apa Alman ye. Rupela ser ya berga yekemn

 

Lerch awa dest bi Kurdzany dike?

Di pgotina berga yekemn de Lerch dibj, w di destpked xwestye xebatan li ser ziman u edebyata Farisan bike. Tkily efsanyn ran u Sanskrt bala w kiandye. L tgihtye, ko ev xebat gellek berfireh e u d ji bin derbekeve. Pit xwendina end gotaran rast nivsa lkolner Kunik li ser girngya Kurdan di lkonnn derheq Asur, Babel uyd. t. Sernivsa Kunik Les tribus des Courdes Iranien (Ern Kurdn ran) e. 

 

Lerch bawer dike, ko pketina lkolnn li ser Asur u Bablon bi lkolnn li ser Kurdan ve girday ye. Lewra gellek zanayn w dem, dda dikin, ko Xald u Kurd bi hevre girdayne (yek netewe ne); gellek an hindek mrnnyn Asur die bingeha xwe de Kurd bune.

 

Ev ddana bandorek kur li ser P. Lerch dihlin. Lerch dibje : d ji vir pde min biryara xwe girt, kar xwe ber bi droka Kurdan bidomnim. Ji ber v li avkanyan digerre. Di pirtukxana ar Uris de rast pirtuka desnivsk ya erefxan Bdls erefname t. Serok pirtukxan Dorn destur dide Lerch, ko kanibe li ser v berhem bixebite. Gor Lerch, droka Kurdan ji droka komaran/dewletan zdetir, droka hozan/eran e; l di droka dewletande roleke gellek girng lstine. Ji ber v yek, dest bi lekolnn li ser hozn Kurdan dike. Xebata xwe pk komsyona zanayn akademya zanstya Uris dike. Hindek xebatn w tn weandin.

 

Di kovarekde (Nordische Biene-23.12.1855) gotarek bi sernivsa Kurd li parzgeha Smolensk dixwne. Ev Kurd di err navbera Osman u Urisde wek hsr hatibun girtin u li end bajarn Uris de wek girt hatibun aknckirin. Lerch daxwaz dike, ko bie nik van Kurdan li bajar Roslawl. Daxwaza w t qebulkirin.

 

Hindek berhemn din, yn Lerch j sud wergirtye

Lerch dixwaze lkolnn drok bi lkolnn ziman u wjeyve bimene. Ber uyina xwe end lkolnan bidest dixe. Yek ji van xebatn Chanykow e. Canykkow konsolos Uris li Tebrz bu. Hem li ser ziman Kurd gellek materal berev kiribu, hem j berhema Saad Gulstan li Swucbulak/Mehabad bi Kurd dabu wergerandin.

 

Her wisa xebatn Alexander Jaba, konsolos Uris li Erzerom, bidest dixe. Alexander Jaba di pirtuka xwe de hem behsa ziman Kurd, hem behsa ern Kurd hem j behsa nivskarn Kurdan dike u xebata xwe werdigerne ziman Frans. (Min li ser naveroka v berhem j gotarek amade kirye. Di perojde ez w j pk we bikim.) 

 

By vana Lerch li ser xebata A. Chodzko Etudes philologiques sur la langue Kurde (dialecte de Suleimanie) (Lkolnn flolojk li ser ziman Kurd wa Silmany- ) disekine.

 

Petr Lerch di berga yekemnde gellek tekstn (rok uyd.) Kurd apkirye. Dibje:Min van tekstan, yn pay ne tde, li Roslawl berhevkiru qas min kanbu, wan wergerand.

 

Di dawya berga yekemnde qismek wergera pirtuka Nzam skendername ji Faris, wergera 25 gotinn pyan ji Tirkbi ich kirye.

 

Asas Lerch dixwest, erefname ji nuve ap bike. L ji ber zdebuna kar Kurd, wjeya Kurd uyd. dibje dibe, ko ez v armaca xwe nikanibin bicih bnim. U mixabin, wisa j t u Lerch, d nikane, erefname nujen u ap bike. 

 

Lerch xemgyya xwe nan dike, ko du berhem neketine destn w. 1- Pirtuka Guiseppe Campanelli Storia della Regione del Kurdistan; Constantinapoli-1818, k li Istenbol di pirtukxande buye, u 2- Dirkoa Kurdan u ziman Kurdan, ya ji bal s msyoneran bi tal hatye nivsandin. Di wired paay Amd, Behrem, behsa gellek destnivsn Kurd yn ber 700-800 salan kirye u hn bi Behrem re bu ye. Dyare Lerch li vir qesda pirtuka ke Garzon dike, ku 1787an li talyey pirtuka xwe Grammatica e vocabulario della LINGUA KURDA . Weke t zann Garzon 18 salan li Kurdistan li devera Musil, Amed u Zaxo maye. 

 

Pit pka Lerch, danasna xebatn Lerch ji bal B. von Dorn di berga yekemnde cih girtye.

Dorn naveroka berhema Lerch bi v away dide nasn:

 

I- rok u Metelok 

a)     bi wa Kurmanc

1-     Wergera 7 rokan

2-     Wergera 18 metelokan ji Tirk

3-     2 rok u metelokek

4-     Serhatyn mr Palo Abdullah Beg

5-     roka evna serok era Rom

6-     Wergera 6 roken bi ziman Fnlend 

 

b)     bi wa Zazak 

1-     3 behsn li ser errn di navbera ern Kurdan

2-     du rok

3-     efsana teyr gon (kund)

 

II- Helbest u stran

25 stran, pirran bi Kurmanc, hindek ji wan bi Zazak. Naverokn wan pirran evndar u qehremanye.

 

uyina Lerch bo Roslawl u berhevkirina numuneyn ziman Kurd

 

Lerch, di destpka 1856ande die Roslawl. 11 Heftan li cem Kurdan dimne u bi wanre dij.

Di nav girtyn Osman de Tirk, Ereb uyd. j hene.

Lerch li Roslawl hem dixwaze, Kurd ba fr be, hem ji dev Kurdan wjeya Kurd berhev bike, hem j li ser droka Kurdan zanyar tomar bike.

 

Lerch: Li Roslawl rast end pncyek Kurdn grt rats hatim. Li liwayn Tirk Mrdn, Cizr (parzgeha hekar), Drsim, Dyarbekir (parzgeha Kurdistan), Urfa, Breck (parzgeha Heleb), Xarpet, Malatya, Maden, Arabgr (parzgeha Xarpet) u Erzerom (heman parzgeh) ji dayikn xwe bibun..Hemuyan bi Tirk j zanbun u fr Rus j bibun.. Nikanbun binivsnin, l hd dikanbun bixwnin. Nivsandin bi alfaba Fars-Ereb dikirin.

 

Lerch Kurdan awa dide nasandin

Lerch, ji qerekter Kurdan u civathezya wan gellek kfxwe dibe. ellek dilnerm, hevalbend, destbirak, rast u xwedy sozan xwe bun. Ji civak pirr hezdikirin. Dema di nav eqamn Roslawl digerran, diketin py hevdu. Di xanyande 8-12 kes (Kurd u Tirk) diman. Gellek caran mvandarya hevdu j dikirin.

 

Di civatgirtinande dengbj hebuya, hemuyan li dengbj guhdar dikirin. Pirr stran li ser welat u xerby bu. Bi millet xwe re serbilind bun.  Dema behsa axayn ern xwe bikirana, b guman behsa ba u mrxasya wan j dikirin.

Di stranan de evn, mrxas l her wisa qehremanya gel xwe, serhildann dij Tirkan  j pk dikirin. alakyn jinan di van errande bilind dinirxandin. Ek ji van stranan li ser serhildana Kurdan li herma yay Xerzan bu.

 

Lerch: V strana u gellek n din Hesen Palo bo min distra u min ji ber dev dinivsand. Carna di stranande li hinek cihan disekin. Behneka kur u keser dikand. Dema mi j dipirs, geo ima navber dide, digot:il min diewite u kelogir dibu.  Bi rzemendyek mezin behsa Evdilla Beg Yekav  (Evdilla Beg Kor) ji Palo u sirgun u mirina w ya li sirguny dikir.

 

Ev Hesen Zaza yek ji wan Kurdn her civatxwe u destbirak  bu di nav Kurdn li Roslawl, k rast wan hatim. 

 

Kurd ne hew dost stranan in, her wisa di govendkyde j xudan huner in. L her iqa hej,ara Tirkan li oslawl s qat hejmara Kurdan bu, min qet nedt, ko Tirkan carek govendek hilgirtin. Li vir Lerch, behsa govend u helperkeyn cuda cuda yn Kurdan dike, wek giran, ur u mertal, uyd. 

 

Pit demek Lerch kurdya xwe wisa pde dibe, ku d bi Kurdan re bi Kurd diaxive. Li ser welat Kurdan, zrekya wan, danustendina wan civak, mirovah u exlaq u hisn wan li ser edalet pir titan fr dibe. 

 

Buyerek  Erebn diz u hrsa Kurdan 

Li Roslawl b Tirkan end Ereb j hebune.

Lerch: Di nav hevryen qeder yn Kurdan de dur Ereb ji Musil j hebun. Van Ereban pirr caran xwe bi dizkir sucdar kiribun. Dema ez gihatim Roslawl Kurdan min ji wan hayedar kirin u gotin, divt ez titn xwe ji wan Ereban biparzim. Rojek ez dsan bo serldan um mala hevaln xwe yn Kurd. Gengej u nerehetyek hebu. Dema min li sebeb w pirs, fr bum, ko ev her du Ereb dsan diz kirine. Ev yek ubu zora Kurdan. Kurdan bi ew darn, ko Ereban dizbun, yekoyek li destn wan xistibun.

 

Li ser end Kurdn sr li Roslawl

Hinek Kurd gelek elaqe li ser jyana Ewrop nan didan. Yek ji wan Mihemed bu. Mihemed ji nzk Soreg bu; kurr duwemn serok era Riwan bu.  Jimara kon Riwanan havn digihit 750 konan. Mihemed hn xort bu. Dora 25 sal bu. Efser (subay)  bu. Gellek pirs li min dikir; bi taybet li ser jyana malbat, ol uyd. L dyar bu hezkirina w ya welat xwe ji ya Kurdn din ne km bu. Mihemed Kurmanc bu. Kurmancya w gellek zelal bu. Her wisa Husn j Kurmacyek qenc diaxiv. Husn xwarzy serok hoza Pear (?) nz Diyarbekir bu.  Hemu Kurdan xwe li xwe mzedikirin. Tirk ne wisa bun. Mesela ev Husn meha gulan hema hema her roj diu ber em u lebasn xwe diut. Heval w El ji Hn ji era Dim/Dm j gellek paqij bu. Her du j kincn xwe bi zv u zr di xemilandin. Mihemed, dema di nav bajrda dimeya, ji Ewropyek ne cuda bu.

 

Xelk Roslawl ji nav srn Osman ji Kurdan pirr hezdikirin. Kurd hem lihevhat bun, hem paqij bun, hem li xwe dinerrn. Tirk u endamn milletn din ne wisa bun. Por wan pi caran kulk heta ser mil dirj bu. Poz wan pozqertel bu.

Pirranya van Kurdan ji mezheba af bun. Hew yek koer, ji era Omeryan, hanf bu.

 

Her iqas nexwendebun j, welat xwe, derudora xwe gellek ba nasdikirin. Mesela Hesen navn hemu 34 gundn era Silivan nasikir. Kurdn din ji Hesen ne km bun. Hesen kan bu, het pbav xwe bijmre. 

 

Qismek Kurdan hn wek koeran dijn. Ji bal Kurdn nitec wek Konre tn binavkirin. Koer pirran li dora em Dcle u bakur Musil ye.

 

Navn mehan

Lerch ji Kurdan dixwaz, navn mehan li hermn xwe bjin. Bersiv wisa ye: 

Dora Diyarbekir

Zazay dora Palo

Botan u navbera Mrdn u Nisbn

1- Adar

Adar

Adar

2- Nsan

Nsan

Nsan

3- Gulan

Gulan

glan

4- Xezran

Xezran

Xezran

5- Temuz

Temuz

Temuz

6- ?

?

Tebax

7- Ell

Ell

Eln

8- iley pn

Am payiz/veryne

Tern

9- iley pan

Am payiz/peyne

Terna pa

10-Kanuna pn

Am qanuna veryne

ile

11-Qanuna pan

Am qanuna payne

Qanun

12- Sebat

Sebat

ibat

 

Navn hindek strkan

Kurmanc

 

Zazak

Heft bira

yanek

Kal b ser

?

Mzn

?

Kavrankeran

Camuskeran

Kumika swyan/ivan

Palan

Heval hyv

Estar am/estar roc

Pwir(peywir)

?

Rya kadizan

Rayer pira simerine/gaway qowetan

Zinciq

?

 

rok u metelokn Kurmac u Zazak 

Di van hevpeyvnan de Kurdn li Roslawl sr in, metelokn ajelan (heywanan j pk dikin. Lerch, behsa roka teyr (kew) pepuk u meteloka legleg dike.

Hesen Zaza j jre meteloka gon (kund) bi zaravay Zazak dibje. Erch evan hemuyan derdixe ser kaxiz.  

 

Carek Lerch, ji Kurdn dora xwe dipirse, ka dinya li ser i ye? Gor Kurdn wir, dinya li ser pita gamas ye.

Lerch, Zazak nzk ziman Oset dibne. Ji bo nivsandina rok u metelokan ji Elfaba set sud digre. Dibje:  Gor lkolnn min Zazak li devernu, Palo, gellek hozn Duzik (Drsim/VA) u hoza Dinbilyan de belav buye.  Gor nivskar rmen Abovan era Dinbil li bakur Palo dijyan. 

Di xebatn xwe de Lerch, bi taybet Husn bo wergerandina gellek nivsan, wek metelok u pkenokn elle erdn (Nesredn Xoca) bikar tne. 

 

Ji ber dev Hesen Zaza j gellek stran u buyern w dem dinivsne. Hesen xelk gund Kesan an Kaan ya bi ser Palo ye u ji era Svan e. Hesen serphatya Evdilla Beg, serhildan u nqaa w y bi paay Xarpet, uyina w ya stembol u tayinkiran w wek qeymiqam bo Rumel, dike. Pit du mehan j li wir dimre.

 

Lerch dibje: Ev Hesen ji bo min kanya frbuna zaravay Zazak bu.  

   

Ji bo nivsandina van metelok, rok, helbest u stranan Lerch pwist dibne, elfabeyeka nuh biafirne. Lewra elfaba Fars-Ereb tra Kurd nake. Lerch, elfabeyek ji 37 ptan (herfan) pk tne. 9 ji wan dengdr in. 5 dengdr dirj, 4 j kin in. Gor lerch, di Zazak de 2 pt ji Kurmanc zdetir e.

 

Naveroka pirtuk

I- Hevok bi Kurmac u Zazak

Di destpk de Lerch 44 hevokn (cumle) Kurmanc u Zazak dide berhev. Pirraniya van hevokan 1773an de ji hla Hartung Ludwig Christian BACHMEISTER hatye belavkirin. 

 

Bo nimune end hevok (jimar gor pirtuk ye): 

Kurmanc

 

Zazak

1- Xod namire

Allah n mreno

4- Di memik wde r pirr heye

id yay zaf d estu

5- Mr w j hez dike

Merd yay hez kenu

15- Va meriva kerre

Noy medim im yay (cay) kor

22- Bivil/Bvil di nav ru da ye

Zinc ha miyan suretide

28- Xun sor e

Goen sura

30- Di mas de av heye, guh tune

Maside im esti, goye in

40- Do var baran bar

Vizyr ande varan vara

42- Bi ev tarye, bi ro ronke

ew taryu, roc rotu

44- Hun bi Kurmanc zanin?

ima Zazaca zan?

 

II- TEXTN bi zaravay Kurmanc 

1-     rokek evn wergerek ji Fnlend

2-     Heft rok ji Osman

3-     16 metelokn (14 heb yn ajelan/heywanan)

4-     rokek li ser Ben sral

5-     Rasthevhatina serbaz Uris Murawjew bi hindek Kurdn dora Qers (ji pirtukek Uris li ser dorgirtina Qers u Tfls-1857an de hatye weandin)

6-     roka derebeg

7-     Evna Fetteh u kea beg hoza Rom, Xell Zelxan.

8-     Evdila Beg, mre Palo (Kor Evdila Beg)

9-     roka rv u Qertel    

 

III- TEXTN bi Zaravay Zazak

1-     roka s birayan (Hesenek, Qasim, aban)

2-     Hevpeyvnek bi Hesen Zaza y Palo re

3-     El Axa, mr Karbegan

4-     err Nerib u ivan

5-     err Nerib u Hiyn (Hn)

6-     Efsana Gon (kund)

7-     roka avan u rov 

Di dawya berga yekem de end berhem din j hene. 

 

I- Xeber zanna skender ji ajotina Uris 

Destnivsa Lerch Xeber zanna skender 

 

II- 25 gotinn pyan

end ji van gotinn pyan ev in (jimar gor pirtuk ye): 

1- Yar hezar be hindike, dijmin yekbin, zaf e

3- Seh direye karwan dibuhurre

4- Srka bela, ji hungiv rntir e

5- Ew hindik nizane, zehf (git) qet nizane

12- Kevir biuk j ser diqeline

20- Dijmin bi aqil, ji yar b aqil tire

25- Gzya kevn davjin ser xan

end Gotinn pyan Destnivsa Lerch Kurmanc

 

III-  Wergera destpka GULSTAN ya Saad

Destnivsa Lerch bi Kurmanc Rupela yek Gulstan 

Di nivsa py de ez berga duwemn pk we bikim.

Tbnyek:

Asas min dixwest, van her du bergan bi git wergernim. L gellek mixabim, ji ber ko ez li ser hindek mijarn din dexebitim, dema min zaf nn e.  Veysi AYDIN

 




 0     MESAJLARINIZ ( Mesajn we)


 


 NEYN DAW

Gazeteler calan´n tm Trkiye´ye yapt ary menetlerine tad
08:53   22/3/2013
 Diyarbakr´daki Nevruz kutlamalarnda Abdullah calan´n "Artk silahlar sussun, fikirler ve siyasetler konusun" ars gazetelerde geni yer buldu
Newroz Proz be!
21:04   21/3/2013
 Siverek Newroz Nostaljisi
calan: "Bizi blmek ve attrmak isteyenlere kar btnleeceiz"
20:27   21/3/2013
 PKK lideri calan’n BDP tarafndan 21.03.2013 te Diayrbekir’de dzenlenen Newroz mitinginde okunan mesajnn tam metni
Li Navenda Kurd ya Siwreg prozbahya 8 Adar...
17:01   10/3/2013
 8 Adar roja jinn kedkar jinn kurd
Sene 1921: Kogiri isyan, Alier ve Zarife
11:49   10/3/2013
 Hareketin fikri nderi ise KTC yesi olan Baytar Nuri Dersimi’ydi.
Mir Bedirxan zerine Dnceler
11:46   10/3/2013
 1839 da, Nizipde meydana gelen, brahim Paa-Osmanl-Sava ok nemli bir dnm noktas olmutur.
´Petrol Krtlere bamszlk getirecek´
17:31   8/3/2013
 ngiliz Independent Gazetesi, petroln Irakl Krtlere bamszlk vereceini savundu
DTK dan DDKD ye Ziyaret
16:25   7/3/2013
 DTK Ebakanlar Aysel Tuluk ve Ahmet Trk, DTK Daimi Meclis yesi Seydi Frat, Amedde bulunan DDKD, KADEP, SP, Azadi nisiyatifi ve HAK-PARa srece ilikin bilgi alveriinde bulunmak ve srece katklarn istemek amacyla ziyaret gerekletirdi.
aycidan al haberi
14:36   7/3/2013
 ay ocan ona braktmda elinde kaln bi dosya vard, okuyup glyordu.
”Kosova iin ileyen mekanizmalar, ne Filistinliler ne Krtler iin iliyor”
14:34   6/3/2013
 Ortadou´da iler hak ve sorumluluklar zerinden deil, hibe ve sadakat zerinden yryor
´Krdistan bugn Trk milliyetiliinin igali altndadr´
20:54   4/3/2013
 Krt sorunu, Krdistan’nn Kemalizm tarafndan smrgeletirilmesi sorunudur