DESTPK | DAXUYANI| DOSYA| FORUM| ANONS|PRENSIP | E MAIL | ARŞV | WEBMAIL


osman.aytar@hotmail.com

Osman Aytar    

Perebna Kurdistan, vzyon hin karn pwist (*)


10/8/2009

Pirs pirsgirken perebna Kurdistan ji wan pirsan in ku vzyon, realte nostalj bi hev re tn jiyandin. ima? Sebebn perebyin tn zann di vir de berpirsiyariyeke navnetewey heye. Ji perebna bi peymana Qesr rn heta perebna destpka saln 1920 pir ekere ye ku Kurdistan wek wareke er guran di bin pilavn hzn kolonyalist yn navnetewey de maye li gor berjewendiyn van hzan hatiye perekirin. Encam li ber avan e. Dervay Kurdistana Bar pereyn din, mafn bingehn n demokratk netewey aliyek, hn nayn naskirin. Dewletn ku bne belayn ser Kurdistan wusa kirine ku ya Kurdistan "tune"ye, yan j wek li ran "herm"eke dar ye ku, bey mafn demokratk netewey, ew "herm" beek gelek mehdd Kurdistan himbz dike.

Ji ber ku perebn wexteke drdirj dewam kiriye li her pereya Kurdistan hin pvajoyn civak, siyas, kultur hwd. li gor pereyan ikil girtine. Ji daxwazn siyas yn part rxistinan heta helwestn rojane, di gel ew snorn kolonyalistan, hin snorn din j bne ku ew her dem ne yn wek snorn fzk yn kolonyalistan tn xwan yan j hskirin. Ji ber problemn weha di derbar pirsn perebn helwestn birxistinbyin de div babetn rxistin bn dtin bikarann ku Kurdistaneke yekby, ne wek hedefeke nz a royin be j, bibe vzyoneke xurt ku ne ten di dilan de bimne. Di v nivs de ez d li ser end aliyn v pirs bisekinim.

* * *

Wexta mirov li tarxa nz an Kurdistan dinre end meyln balk mirov dikare binav bike. Di saln 1970 de armanc daxwaza "Kurdistana yekby", ji bo ew part rxistinn ku ew dann ziman j bi giran nostaljk b, bi giran di sewiyeya gotin de dima. Bi xurtbna tkiliyn navbera part rxistinn ar pereyan, di saln 1980 destpka 1990 de, daxwaz hevdtnn di derbar babetn bi hevdu re hin karn hevbe kirin de zde bn. Di v war de hin gavn ku mirov dikare wek gavn ber bi birxistinbyina (wek mnak "Kongreya Netewey", "Otorteya Netewey" hwd. di munaqeeyan de dihatin pniyarkirin) swan hatin avtin. Ji saln 1990 heta ro di v war de gavn berbiav n ji bo birxistinbyinn siwan nehatine avtin. Sebebn w pir in, l xweddesthilatbna Kurdan a li Kurdistana Bar dikare yek ji wan sebeban be ku gavn ku mirov di v war de dikare binav bike nehatine avtin.

Ew ne b mane ye j. Wexta tevgera Kurdan li pereyek xurtir dibe pirsa yekby j hema hema bi w ve t girdan. Yek ji helwestn weha j bi nav Kurdistana mezin pitgiriya pereya, ku li wir tevger her xurtir e, kirin e. Mnakn dema avakirina Komara Mehabad li Kurdistana Rojhilat desthilatdariya Kurdan a li Kurdistana Bar di v war de du mnakn berbiav in. Pitgiriya pereya ku li wir tevgera rizgarxwaz xurtir e kirin, wek prensb helwesteke di cih xwe de ye. L ger berjewendiyn pereyek s bixin ser berjewendiyn pereyn din, w ax div mirov xwed helwesteke Kurdistan be. Riya w j ew e ku pereya ku li wir tevger xurt e, div ew bi xwe j wek pereyek ji tevayiya doza Kurd Kurdistan hesab bike li gor v yek j gavan bavje, ne ku pereyn din n Kurdistan ten wek "algir" an "pitgir" bihesibne.

Yek ji wan rastiyan j ew e ku pirsa xurtkirina tkiliyn navbera pereyan, wexta tevgern ar pereyan zef ketine "aktueltir" bye, yan j rxistinan xwestine tesrn v zefbn bi pitgiriya hin tevgern din kmtir bikin. Yan j hzn bihz, bi rxistinn nz xwe ve hin platform avakirine. Wexta mirov tkiliyn hin rxistinn bihz n bi rxistinn pereyn din re dinre, ew meyl xwe ba nan dide. Heta wer bye ku part rxistinn dervay van rxistinan j carnan xwestine platformn ar perey pk bnin. Platforma ku bi nav "arqol" ku du di destpka saln 1980 de di navbera hin rxistinn Kurdistan de hate avakirin, hin hewldann ku bi nav "Kongreya Netewey", "Otorteya Netewey" hwd. hatin hol bi tecrbeyn hja tij ne. Wek hin pirsn din n bingehn n Kurdistan, di v war de j daxwaz berjewendiyn cuda yn ku bi siyasetn teng (tesk) "xemiland" hebne ji ber van j bey ku gavn berbiav bn avtin, ew helwdan pit demek rawestiyane.

* * *

Ew tecrbeyn heta nuha ku di v war de biserneketine div nebin sebeb ku ew pirs ji tarx re b "hewalekirin". Rast e ku, hin astengn hey yn navxwey di v war de hn ji bi gelek aliyan trtesr in. Siyaseta teng; perebna ku li ser babetn fikirandina di derbar berjewendiyn git taybet de hatiye hol; mentalteya pereby; tkiliyn part rxistinan n bi dewletn kolonyalist yn xrnexwaz; perebna ol, lehey, elfabey civak ji van hin astengan in ku div tu car neyn jibikirin. L ji ber ku pirsa perebna Kurdistan hn j wek xenerek li pit Kurdan e, armanc daxwaza Kurdistaneke yekby ya part, rxistin kesayetiyan bi awayek ekere hebe yan nebe, kmkirina tesrn negatf n perebn pkanna bingeheke bistikrar a ji bo tkiliyn navbera pereyan, vatiniyeke maql a royin e j. Ji ber v yek j div em ser xwe zdetir li ser helwest, awa riyn maqul bnin. B ik mirov dikare, bi girday platforma naveroka munaqeey, lsteyeke dirj a helwest, awa riyn maql pk bne. Di aroweya v nivs de ez d end ji wan ku, bey ku mirov li benda "kongreyeke netewey" bsekine, li gor baweriya min ji bo gavavtinn aktel giring in bnim ziman:

Problemeke sereke, di derbar harmoniya navbera gotin kirinan de ye. Li gori baweriya min daxwwaza Kurdistaneke yekby div wek vzyoneke syas ya drdirj be ev vzyon div ne ten di dilan de bimne, herweha wek vzyoneke siyas pniyarn bi v vzyon ve girday bi awayn maql bn ziman j. L bi nav "realte", "rast" yan j bi titeke din dibe, div b dtin ku di gel hem hestn netewey, pitgir tkiliyan, li pereyn Kurdistan hin pvajoyn siyas, abor, civak, kultur hwd. ikln cuda girtine. Ji me re "tal" be j, "zehmet" be j div ev pvajo bn ditn. Rast e, hinek ji Kurdan bi baheneya sebebn weha xwe tu car nz daxwazn Kurdistaneke yekby nekirine vzyonn xwe j bi snorn kolonyalistan ve bisnor kirine. L yn bi helwestn Kurdistan ne pwist in ku wek reaksiyon hema li her der v vzyon bnin ziman w wek hedefeke stratejk deynin, bi v hedef kesn din di bin tohmetan de bihlin, wan "statkoperest" binav bikin. Li gor baweriya min, bey ku mirov vzyon bide aliyek, div mirov li ser karbarn ku mirov ji nuha ve dikare bike konsantre bibe.

Di helwdann ji bo hevkar, pitgir diyaloga navbera pereyn Kurdistan de div ew cudabnn siyas, civak, kultur, cins, lehey, elfabey, ol hwd. ku him li her perey, him li tevayiya Kurdistan hene ba bn irovekirin ku mirov bikaribe hin astengan bi aliyn wan n rast tesbt bike. Ew er navxwey ku heta nuha di navbera rxistinn Kurdistan de bye; pirsn navbera Misilman ne-Misilmanan, navbera Kurdn Misilman zd, navbera Kurdn Sunn Elew; pirsn newekheviya navbera mr jinan; pirsn lehey (wek mnak, navbera Kurmanc Soran li Kurdistana Bar, navbera Kurmanc Zazak li Kurdistana Bakur); pirsn terqatan (wek mnak, navbera Nexbend Qadir) pirsa bikaranna elfabeyn cuda (taybet j pirsa di navbera elfabeyn Latn Ereb de, herend Kirl j li welatn Qefkasyay Rsyay hatibe t bikarann), end ji wan cudabnn hey ne ku roleke wan a giring li ser pvajoyan heye. Ji ber v yek ye ku ne ten di navbera pereyn Kurdistan de, di her pereya Kurdistan de j pirsn giring hene ku r li ber hevkar, pitgir diyalogan digrin. Hema mirov ten li pirsa elfabeyn cuda binre, dibne ku bikaranna elfabeyn cuda wusa kiriye ku, pereyek mezin n Kurdan, fmkirina naveroka nivsan bi aliyek, nikarin berhemn hevdu bixwnin. Ji ber van pirsan e ku gelek aliyn xebata li hember perebna Kurdistan hene div em riyan bibnin ku di navbera berjewendiyn taybet git de (him li tevayiya Kurdistan, him li her pereya Kurdistan) warn hevbe pk bnin wan p de bibin.

Yek ji unsrn kmkirina xeteriyn perebna Kurdistan xurtkirina hevkar pitgiriya navbera pereyan ew e ku div hevkar yektiya li her perey j xurtir bibe. Li gor baweriya min, hevkariya navbera pereyan ku li ser hevkariyn xurt n li her perey ava bye, dikare ewletir be, drdirjtir be trberhemdar be. Ger hevkariya navbera pereyan ne li ser bingeheke weha be, her dem dikare siya rxistinn pereyek yan n hin pereyan bikeve li ser yn mayin. Ji ber v yek j di v war de div poltkayn maql bn meandin. Ji ber ku destketinn li Kurdistana Bar mezin in Kurdn me yn li wir ber bi dezgehbneke dewlet ve diin pir normal e ku hin daxwaz hviyn Kurdn pereyn din ji wan hebin. L div ew tu car dernekeve w merheley ku her tit ji desthilatdariya li Kurdistana Bar b payin. Di v war de helwestn hin grb kesan hene ku, bi kjan armanc argumentan dibin bila bibin, qet xzmeta hevkariya navbera pereyan nakin. Div hem Kurdn welatperwer ji destketinn li Kurdistana Bar serbilind bin rexnegirn avaker n kil kmasiyan bin, l vatiniya wan a sereke ew e ku li pereya xwe dnamzma netewey civak pde bibin. Wek mnak, xurtkirina yekt hevkariya li Kurdistana Bakur, li hember r gefn Turkiyey yn li hember Kurdistana Bar j dikare bibe pitgiriya her mezin. Bifikirin, di saln dawiya 1970 de wexta slogann wek "Ordiya Tirk ji Kurdistan derkeve!" dihatin avtin, rasterast derketina ordiy ji Kurdistana Bakur dihat fmkirin. L ya nuha? Wexta sloganeke weha t avtin, rasterast derketina ordiya Tirkiyey ji Kurdistana Bar t fmkirin. Mirov dibje qey gala dewleta Tirkiyey li Kurdistana Bakur bidaw hatiye (!). Li gor baweriya min ew hem dramek e, hem trajediyek e ji bo tevgera rizgarixwaz a Kurdistana Bakur. Ji ber v yek j li ser bingeheke Kurdistan xurtkirina tevgera rizgarxwaz a Kurdistana Bakur ji nu ve, l li gor ertn Kurdistana royin, bicihkirina Kurdistanbyina helwestn weha y ji saln 1970, him d stneke hevkariya navbera pereyan xurtir bike, him j li hember rn dewleta Tirkiyey, ber ku hzn Tirkiyey xwe bigihjne Kurdistana Bar, d bibe astengeke mezin.

Yek ji pirsn hevkar pitgiriya navbera pereyn Kurdistan j, htirama hevdu girtine. Rast e, em pereyn neteweya Kurd in welat me Kurdistan e. L ew nay w maney ku, bey ku em di gel part rxistinn hey yn her perey tkil deynin, dikarin li her ar pereyan bi ten biryara xwe xebata siyas bidomnin tkilev pirs pirsgirn w perey bibin. Li gor baweriya min, em dikarin tkiliya navbera pereyan, wek tkiliya navbera xwik birayan hesab bikin. Di pirsn civak de bikaranna metaforan (mecaz) dibe ku her dem li cih xwe rnene. L li gor baweriya min metafora "xwik birat" ji bo fmkirina tkiliyn navbera pereyan dikare bibe riyeke taswr. awa mirov nikare maln xwik birayn xwe, her end mirov ji d bavek bibe j, wek mala "xwe" bikarbne, l wek xwik bira hin heq hiquqa mirov bi hevdu re heye, tkiliyn navbera pereyn Kurdistan j dikare wek v tkiliya xwik birayan b dtin. Wexta mirov bi v nrna "xwik birat" li pereyan binre, li hember xwik birayan bi hin hz dewletn xrnexwaz "hevkar" kirin j dibe sceke giran. Ji ber ku bi nav "yek welat", "yek netewe" carnan hin titn xeter hatine kirin hn j tn kirin, min xwest v mnaka metafora "xwik birat" bidim.

Di rewa royin de yek ji pwistiyan ew e ku rxistinn git yn sivil bn avakirin ku bikaribin li tevayiya dinyay bi nasnameya Kurd Kurdistan xebat bikin. Wexta mirov li tkilyn (taybet j tkiliyn bi hin dewletn kolonyalist "xrnexwaz" n herm re) hin part rxistinn hey yn Kurdistan dinre, mirov dikare bibne ku kongre yan konferenseke git ku dikare ji bo xra doza Kurd Kurdistan be di rewa royin de pir zehmet e, heta mirov dikare bibje, di rewa royin de ew ne mumkun e. Li gor baweriya min, tu feydeyek j tuneye ku mirov li ser v "realte"y bigr, haho bavo bike hinekan di bin tohmetan de bihle. Div ney jibirkirin ku, wek mnak, desthilatdariya Kurdistana Bar bi van dewletn kolonyalst xrnexwaz re cran e, li gor w j d tkil hebin. Ew nay w maney ku mirov, bert qeyd parastvan van tkiliyan be. Na, rexnegiriya dostane ku berjewendiyn Kurd Kurdistan dixe navenda xwe div her dem di rojev de be. L div em bikaribin, di gel van tkiliyan astengn din j, riyan bibnin ku hevkar, pitgir diyaloga navbera pereyan xurtir bikin. Rxistinn git yn sivl ku navendn wan di destpk de dikarin li dervay welt bin, dikarin di v war de roleke ba bileyizin. Li Ewrpay hin tecrbeyn weha hene ku dikarin bibin destpk mnak ji bo hin gavan. Hevkariyn navbera part rxistinn siyas yn ar pereyn Kurdistan ku li hin welatn Ewrpay hene, Federasyona Komeleyn Kurdistan li Swd ji wan mnakan in ku dikarin ji bo rxistinn sivil n li tevayiya Ewrpay, gav bi gav li tevayiya dinyay bibin modeln organzebyin. Bi van riyan mirov dikare tesra tkiliyn hey yn bi dewletn kolonyalist xrnexwazn herm re j btesr bike. Di v war de, taybet j desthilatdariya Kurdan, part rxistinn me yn li Kurdistana Bar, ger bixwazin dikarin hin gavan (ew gav ne pwist in ku rasterast bi nav wan bn avtin, dikarin bi riyn din bn hol) bavjin ku, rasterast ji wan re j, di tkiliyn wan n herm navnetewey de, nebin asteng.

Hin konferens an civnn diyalog hevdtina Kurdan ku dikarin wek peryodk (wek 2-3 salan car) bn amadekirin j yek ji wan riyan in ku di rewa royin de dikarin ji bo hevkar, pitgir diyaloga navbera pereyn Kurdistan Kurdn dervay welt bibin platformn birmet berhemdar. Naveroka van civnan dikare guhert be, wek mnak her car temayek dikare bibe mijara sereke. Di v war de mirov dikare ji tecrbeyn Yahdiyan, Ermeniyan Yunaniyan (Grekiyan) feyde werbigre. Ji ber ku organzasyonn weha ne wek kongre konferensn netewey yn koordnasyona navbera ar pereyan in, ew barn "giran" j naxin ser miln part rxistinn ku hin tkiliyn wan dikarin ji wan re hin astengan bikin. Ji ber destketinn li Kurdistana Bar, ev pereya welt dikare di organzasyonn weha de roleke sereke bileyize. Wek mnak 2-3 salan car konferenseke weha bi bedariya temslkarn Kurdn hem pereyan yn dervay welt (yn part, rxistin, komel, grb kesayetiyn nas) dikare li Hewlr, Dihok yan li Silmaniyey b amadekirin. Konferensen weha dikarin di sewiyeya Ewrpa dervay welt de j bn amadekirin.

ro bi her away li ber avan e ku ne Kurdistan ne j dinya ya ber ye; mkann hey yn globalzma royin teknolojiya bi w ve girday, ji bo kmkirina xesaretn perebna Kurdistan xurtkirina hevkar pitgiriya navbera pereyn Kurdistan bi taybet, navbera hem Kurdan bi git, bingeheke ba kirine. Li gor baweriya min, jagahdarbyina Kurdan a byern ku li pereyn Kurdistan diqewimin titn ku di derbar Kurdan de li dinyay dibin bi ser xwe dikare bingeheke gelek ba ji bo gavn mezintir n ji bo peroj bike. Ji ber v j pdebirin firehkirina dezgehn medyaya piral (televzyon, radyo, portaln nternet yn ne agahdariyan hwd.) xurtkirina nsttut, kitbxane navendn nformasyon yn din d bingeha hestn Kurdistan j xurtir bike. Ji bo li her ar pereyn Kurdistan li tevayiya Kurdan belavbna avkaniyn nivsk, bikaranna elfabeyn cuda astengeke sereke ye. Wusa diyar e di v war de areseriyeke git nuha zetmet e. Bey ku em li benda areseriyeke elfabey bisekinin, ji aliyek dive mirov v pirs her dem di rojeva hewldann xurtkirina hevkar diyaloga navbera pereyan de biparze, ji aliy din j dive mirov avkaniyn devk (wek mnak, televzyon, radio hwd.) vzel (film, risim, ikil hwd.) j firehtir xurtir bike ku, ew bikaribin snorkirinn elfabeyn cuda kmtir bikin.

Stockholm, 21 hezrana 2009an

(*) Ev nivs, di hejmara 2em (Havn 2009) a kovara Tevkurd de hatiye weandin.

---
Nivsn din yn nivskar
21/12/2012  Hesreta xwikeke pik a pey wendabna biray xwe
5/5/2010  Nivseke derengmay: Ji bo dehsaliya wefata An
19/11/2009  Neden demokratik ve zgr bir referandum?
20/10/2009  Bu kalp seni unutur mu? Bir TV dizisinin dndrdkleri
20/10/2009  Div tu part, rxistin kesayet xwe nexe na radeya azad a gel Kurd
26/9/2009  Siyaseteke realst a vzyoner pwist e
10/8/2009  Perebna Kurdistan, vzyon hin karn pwist (*)
1/7/2009  Di siyaseta Kurdan de birneke kr