DESTPK | DAXUYANI| DOSYA| FORUM| ANONS|PRENSIP | E MAIL | ARŞV | WEBMAIL


fahrikeya@mynet.com

Fahri Karakoyunlu    

Bila ziman medenyet ji we re be...


12/2/2012

Gava ku mijarek, bi dest kesn ku di w mijar de ne xwed msyon pisporin t nirxandin, ew kesana xwe wek xwed msyon di w mijar de dibnin, bi rast ez gellek aciz dibim. Gava ev, mijara ziman kurd pirsa kurd be, ne ten syasetmedar, yn ku li ber navn wan misyonn akademik ji henin, ji bin zimann xwe, ry xwe y njatperest, kolonyalist ne medeni derdixin  hol.

Gotina Bulent Arin, dernya dewleta hakm mtlaq ya kolonyalist e

Wek raya git ji dizane, cgir serokwezr tirk berdevk hikmet Blent Arin, li ser pirsa rojnemevan irin Payzin ya di bernameya televizyona CNN de, ji bo bi ziman kurd perwerdehy gotye ku, ger ert mercn xwe b avakirin, dibe ku kurd, li dibstana wek derseke bijartin  were rojev. Gelo ziman kurd qey ziman medenyet ye? Ji ber w perwerdeh d bi ziman tirk be, lewra ziman tirk ziman medenyet (arezayi) ye.

Dibe ku, bi hinek zimana,  berhemn girng hatibe dayn. Dibe ku,  hinek ziman, di war zanistya fen, teknk, tibb hwd. p de be, - wek her kes dizane ku ev zimana ne ziman tirk ye- ger wisa be j, ev taybetmendya, maf tunekirina zimanek an andek nade tu civak ziman.

Wek t zann Komara Tirky, ji jor de, bi dest eltistn jakoben yn lekeri hate damezirandin. Ev proja, ji ber ku projek dewletnetew b, j re div netewek bahata peydekirin. L, damezrnern Komara Tirky, dizanbn ku li ser erdngarya Anatolyay netewek zimanek xurt ya bi nav tirk tune b. Ji ber v, xwastin dewlemendya Anatolyay ya bi ziman andn xwe yn cr be cr, di nav pota tirk tirkty de  bihelnin bi v away projeya  komar biserbixinin.

Gava em li perwerdehya bi ziman tirk y arezay dinrin, ta dawya sedsala 19-da by hinek dibistann sibyan- zarokan, ji ber ku  ziman zanisty ereb ziman wjey faris bye, perwerdeya bi ziman tirk di nav gel de nne. Li aly din ziman Dewleta Osman j, ya bi nav osman bi xwe j, di bin bandora  belagatek giran ya ereb faris de b ye.

1927 tan de li Tirky, yn bi tpn ereb dixwnin   dinivisnin tp latn di sala 1928an de hatye qeblkirin- bes 11%ye. Ev rjeya, di sala 1935an de 20% e. ro 7,5 milyon kes, li tirky xwendin nivsandin nizane. Ji aly din ve, ro perwerdehya tibb, ya endezary, ya teknk zanist, ya ktsad hiqq ikas bi ziman medenyet, ziman tirk ye, d werin hn bihesibnin.

Ez bawer nakim ku ev gotin bi qestek pakij masmane hatbe gotin. Qey Arin nizane ku bi ziman kurd gor gotina w bi ziman ne medenyet-  bi dest dewlet 24 saat weann radyo televizyon, di Zanngehe  Artkl de, di bea wje ziman kurd de perwerdehya lsans lisansa bilind t kirin. dsa  nizane ku, kmas  500 sale ku berhemn klask yn wjeya kurd,  ta ro hat ye, ji berhemn tirk, faris ereb ne kmtir e. Ma nizane ku, li Herma Kurdistana Federe, ji dibistana seretay ta zanngeh bi ziman kurd perwerdeh t kirin ziman kurd ziman dewletek ye.

Bel, wek herkes Arin j dizane. L di nav  dernyek wisa de ne ku, ev dern tgihana, ne ten di ziman syasetmedar tirk de, di zanngeh, dadgeh, di radyo televizyon rojnaman de mixabin di nav civaka tirk de j  serwer e.

Hinek taybetmendyn ziman medenyet, ziman tirk

Ez  dixwazim, bi kurtas hinek taybetmendy ziman tirk, ziman medenyetbi we bidim nasn, da ku ziman tirk awa bye ziman medenyet? 

Li  gor zimanzann tirka; peyvn bi esln xwe  tirk ne;

1.     bi tpn , c, l, m, n, r, v, z destpnake. Ji ber w, iqas peyvn ku bi van tpana destpdike ne tirk ne. Gava ku ten peyvn bi herfa m-y ( ji 4/1 peyvn di ferhenga tirk de t bikarann, bi tpa m-y destpdike)  destpdike mirov bne berbi av, bes medenyeta ziman tirk t  fam kirin.

 

2.     di nav de tipn f, h, j derbas na be. Ji ber w,  peyvn ku te bikarann j, ne tirk ne. Hinek dengn xwezay yn wek, firr, hii, haa ne t de.

3.    di nav ktek (hece) de, bes tpek bideng he ye. Gava ku peyvn wek saat, bat, sait, du dengdar di nav de be, ev peyvana ne tirk ne.

4.    di nav koka wan de, du tpn bdeng n ba hev. Wek himmet, zimmet, kuvvet

5.    du tpn bdeng, nay ber hev.  Wek, elektrik, klask, spor

6.     bi du tpn b denga dest p nake. Wek, blok, spor, grp..

7.    bi  tpn b, c, d, gy bi dav nabe. Wek  mektb, yd, d

8.    tpn bideng y dirj( bi seda) nnin. Wek ir, ktib

9.    tipn o, , bes di kta (heca) ewiln de t bikarann (qertafa yor ne t de)

10. gere gor lihevhatina mezan ya tipn bi deng gor li hehevhatina bik ya tpn bi deng be. (Ez naxwazim bi van taybetmendya ser we zdetir  bi nim)

 

Wek ku ez deng we dibhzim ku hn dibjin, ger ev gotinn te rast be, ka ji tirk re i ma? Ev peyvn ku em wek tirk bikartnin gelo ne tirk ye, ye?

 

Bel, gava ku me dest bi Ensttuya Perwerdeh ya Amed Bea Ziman Tirk kir b, rast em j matmay mabibn ev pirsa me j, ji mamostay xwe kirib.

 

Li dor her ziman  arezayk(medenyet) t  afirandin.

arezay(Medenyet); berhemn bi dest civakek y maddi manev yn wek fikr raman, huner, zanist teknolojy ye, ku li ser erdngaryek hatibe afirandin.

Her iqas hinek berhemn estetk yn wek peyker, wne hwd. xwe bi zimn fade nake j, bi giran berhemn arezay  li dora zimn t  fade kirin.

Ji bo wi, her zimanek teqez xwed medenyetek (arezay) ye, l dibe ku her medeniyet ne xwed zimanek be. Minak, medenyeta Mezepotamyay, ne ad zimanek ye, ad gelek civakn ku di nav drok de li w herem jyan e.

Medenyeta hevdem ya royn asmlasyon mahkm dike.

Gelo, tirk  li gor Arin ima  bye zimanek medenyet kurd di v rew de ye?

Azad desthilatdarya her gel, bi xwe re azadya ziman anda w gel j tne. Bi damezirandina Komara Tirky, ziman tirk b xwed vnek syas li ser derfetn desthilatdary b ziman perwerdehy ziman dewlet. Ji ber w, her ziman, gava ku azad desthilatdar be, tu zimanek ji zimanek din ne kmtir ne j zdetir e. Ji bo w;  

Ger medenyet, nkarkirina ziman, and hebna gel kurd e, em ne ji w medenyet ne.

Ger medenyet, dizya peyv ziman Anatolya ku cr be cr and ziman t de dijyan e,  em ne ji w medenyet ne.

 

Ger medenyet, tunekirina nav gund bajaran, det zozanan, em rbaran, tunekirina drok kevneopya gelan e,  em ne ji w medenyetne.

                

Ger medenyet, qedexekirina lorkn dev dayikan, n ahya bkn serbixl  xewn xeyaln zarokn kurdin e, em ne ji w medenyet ne.

 

Ger medenyet, ji bo bi brkirina pkenok, serphat, kesayet diroza(dua) dev gelan e, em ne ji w medenyet ne              

 

Gelo ev i medenyete ku, ji bo zarokn kurd, ji bo paeroja(aynde) gel kurd, di nav evqas b dad b vijdan y de tevdigere.  

 

Ji bo w gere her kurdek li dij v bdadya ku li ser ziman gel kurd t meandin, bisekine xwe di tekona hebna xwe de, berpirs xwed mafdar bibne.

 

Ez dixwazim bi minasebeta 21 Sibat  Roja Ziman Dayik Ya Cihan, ji bo kes civakn xwed ziman medenyet, end nirxn ku medenyeta hevdem ya royn ghay bibrbnim.

 

Asimlasyon; b wjdan ye, b dad ye, b ahlaq ye ,cnayet e tevkuj ye. Ji ber w, tawann tevkujy tu car ji hol ranabin .                                       

 

12. 02. 2012 - Amed

                                           

---
Nivsn din yn nivskar
2/2/2013  Tirsa wendakirin
25/1/2013  Davos Kurd
30/7/2012  Dinya dewran e
12/2/2012  Bila ziman medenyet ji we re be...
15/1/2012  Ji tirkan re heq e, ji kurdan re qebhet e!
9/11/2011  Xener simbola xweparastin ye!
29/8/2011  er Ait
29/7/2011  Dplomas bizava Kurd
13/5/2011  Ji krahya dil min nameyek!
21/3/2011  Newroz Edalet
16/3/2011  Xwn xeyaln me
19/2/2011  Mafek rewa, proz ehlaq !
21/12/2010  Ziman jiyan
7/11/2010  Darazindina KCK Maf Xweparastina bi Ziman Kurd
28/7/2010  Zarok Tawan!
26/5/2010  Ez biserkevim!
3/5/2010  Kurd, Hiqq Peroj
20/2/2010  Hebn an j tunebn
22/1/2010  Ziman Siyaset
30/12/2009  Ziman Hest
20/11/2009  Nema d dayik digrn li Welat Roj
23/9/2009  Ji zimann ku dijn re; El Fatha!
2/9/2009  Aitya me erzan e, a we bi ye gelo?
19/7/2009  Din li din, gur li bizin *
10/7/2009  Bir Milad Yaamak