Ariv

 

Di edebiyata c han de zd

 

lokmanpolat-1@hotmail.com

 

 

Xwez kurd nebana misilman ew li ser ola xwe dn xwe- y ber bimana. Heger kurd Zerd yan j zd bana niha ji zve azad bbn welat wan rizgar bb. Ji roja ku kurd bne misilman heta dema niha di bin zilm zordariya ar dewletn misilman de hatine peliiqandin. Tirk, Fars Arabn misilman ar pareyn Kurdistan kirine kolonya somurga- xwe kurdan ji hem heqn nsan, netew demokratk bpar htine.

 

Kurd bne r slam, bne parzger parastvann slam, wan ji bo slam can xwe kirine feda, hatine kutin, ehd ketine, l i heyf ku azadiya wan ji al s neteweyn misilman ji dest wan hatiye wergirtin. Heger ji kurdan ji serdar ola slam y kokkurd Selhadn Eyb nebana d xaperestan rojhilata navn bi tevah fetih bikirana ola slam ji hol rakirana yan j d misilmanan bikirana koleyn xaperestan. Selhadn Eyb bi lekern xwe yn kurd ve li pber sefera xaperestan sekin, li dij wan er kir wan tk bir slam ji tkn xilas kir hn pirtir xurt kir, bi hz kir.

 

Kurd herdem li ser nav slam hatine xapandin. Mistefa Kemal ji seroker xn kurdan re got Gawir hatiye welat dagir kiriye. slam xelfet di xeter de ye. Pitgiriya me bikin, em gawiran biqewirnin, em maf kurdan bidin d kurd tirk anku herdu birayn hev misilman bi weyeke wekhev bi hevre weke biran bijn. M. Kemal direw kir kurdan xapand.

 

mam Xumeyn j dema li Pars li sirgn b, soz peyman da ku ew ah ji ser hikm bixin ew heq kurdan bidin. Xumeyn j direw kir kurdan xapand. AKP- j bi waadn direw kurdan xapand niha li hember kurdan er qirj didomne. Werhasil kurdan herdem xirab ji Misilmanan dt.

 

zd kurdn serbilind in. Ew netirsiyan bi ova zor nebn misilman. Wan dev ji ola xwe, and ziman xwe, ji br baweriya xwe bernedan. Misilmana ew qetil kirin, li wan zilm tehda kirin, l dsa j wan dev ji ola xwe bernedan. Di dema siltan mparatoriya Osmaniyan Evdilhemd de li ser nav misilmankirin, li zdiyan zilm zordar hate kirin. Arta Osmanyan li baur Kurdistan, li bajar Musul ri zdiyan kir gelekan kutin. Di dema qetlama ermeniyan ya ji al desthilatdariya that teraq a tirk de j gelek zd ji al tirkn misilman ve hatin qetil kirin. Hj j kurdn zd ji al misilmann fanatk njadperest ve tne qetil kirin. Li wlayeta Nnovay, li Kahtaniy di alakiyeke ntxar de 400 kurdn zd hatin kutin 350 kes j birndar bn.

 

Li gor statskn texmn milyon nv yan j du milyon kurdn zd hene. Kurdn zd li herar pareyn Kurdistan, li Iraq, ran, Suriy, Libnan, Misr, Gurcstan, Ermenstan li gundn Erwan dijn. Gelek kurdn zd j di van panzdeh, bst saln dawn de hatine li end dewletn Ewropay bi cih war bne. Niha li Almanyay gelek kurdn zd hene. Herweha li Ermenstan li baur Kurdistan j kurdn zd gelek in.

 

Kurdn zd xwe ji nesla huryan dihesibnin. Lewre j ew xwe eslzade dibnin. Du pirtkn ol n proz yn zdiyan hene. Yek nav Mushaf- Re e ya din nav Ktab- Cilve ye. ka bi nav Melek Taws j li cem zdiyan proz e. Li gor baweriya wan a ol Melek Taws melek e, anku melayket e. Kitab- Cilve pirtka tecelly ye Mushaf- Re j pirtka baweriy ye. Di van pirtkn proz de efsaneya quliqandin, bna nsan t qalkirin. Yan li gor wan Xwed/a erd ezman pkaniye nsan quliqandiye teslm heft melekan kiriye. Xwed/a bi nsanan re mijul nabe l ev heft melek bi nsanan re mijul dibin.

 

Di derbar zdiyan de gelek pirtk hatine nivsn. Lkolnvann ewrop li ser rewa zdiyan di derheq ola wan de lkoln kirine. Di van saln dawn de li bakur Kurdistan j end pirtkn lkoln yn derbar zdyan de hatine weandin. Pirtka lkoln ya John Guest Droka zdyan - ya Roger Lescot zd, ol, drok jiyana civak - hjay xwendin ne.

 

Di nav edebiyata chan de, di hinek berhemn edeb de behsa zdiyan t kirin. Nivskar rus Pukn nivskarek navdare li chan. Di nav edebiyata klask a chan de nav w berhemn w sereke ne. Berhemn w yn edeb li gelek zimann chan hatine wergerandin yek pirtka w j li kurd hatiye wergerandin.

 

Dema Pukn derdikeve rwtiya Erzerom, dibne ku waye zilamek cil lbas sor l kefiya re li ser ye, rapora ku amade kiriye pk genaral Rayevsky arta rus dike. Pukn ji bo ku pirtka Papaz ke Garzon ya li ser zdiyan ku nav w Tbinyn Li Ser zdiyan e, xwendiye, fm dike ku ev zilam zd ye. Pukn bi v zilam zd re diaxife fr dibe ku zd j bi Xwed bawer dikin, neku bi eytan. Pukn roka w dinivse di pirtka xwe ya bi nav Rwtiya Erzerom de diwene.

 

deolog tirk y kokkurd Zya Gokalp di berhema xwe ya bi nav Destana ak brahm de behsa zdiyan dike. Ew behsa brahm Paay Mill, kurdn zd ku di bin fermandariya w de dicivin di sala 1905-an de ri derdora Amed Diyarbekir dikin. Algir brahm Paay Mill fermandar hza w ya leker Hesen Qenco y zd ye.

 

Nivskar mixalf edebiyata tirk Refk Halt Karay (ev nivskar ji bo ku Xwedgirav bi dewleta tirk a kemalst re xanet kiriye herweha li dij dewlet bye w sirgn kirine ji Tirkiy kirine derve.) di sala 1939-an de bi nav Kea zd romaneke nivsiye. Di roman de serleheng roman keeka zd ye ev keik bi kurd bi end zimann ewropiyan zane keeka ronakbr e. Nivskar di v roman de ola zdiyan bi weyeke dtin ramann oryantalst digre dest zdyty weke oleke ku ji hem olan tit wergirtiye bye weke selata rusan, dinirxne.

 

Naveroka roman gelek balk e. Dema min v roman xwend, min ji xwe re got xwez wergrek kurd v roman wergerandana kurd. Zilamek ku li Fransay dij, dixwaze bie Suriy li wir gund bav kaln xwe ziyaret bike. Ew d bi ketiy here Suriy. Ew li bajar Marslyay keeka Arjantn ku bi kurd diaxife dinase. Nav keik Zelxa ye ew kurd zd ye. Di navbera zilam keik de evneke dest p dike roman li ser evna wan ravekirina byern drok t hunandin.

 

Nivskar navdar edebiyata tirk Murathan Mungan (ev nivskar ji bajar Mrdn ye. Ew kurd e, areb e yan asur/suryan ye, ez nizanim. Li Mrdn tirk tunin, kurd, areb asur/suryan hene.) di berhema xwe ya bi nav Mahmud Yezda de ku ev berhem berhemeke xelatgirt ye naveroka w li ser evn ye, behsa zdiyan dike. Ew di v berhem de dide nandan ku zd xuliqandinn efsanew nn in, wek me nsann mirovn normal in. Di v berhem de bi weyeke edeb nakokiyn di navbera zd Misilmanan de herweha mesela xet kiandina ember j t rave kirin.

 

Nivskar navdar edebiyata tirk Yaar Kemal kokkurd j di romana xwe ya otobiyografk de behsa zdiyan dike. Di romana Kmseck y bkes de malbata leheng roman Mustasfa (anku Yaar Kemal) di er chan yekem de, dema arta rusan bakur Kurdistan dagir dikin, ew ji gund Wan direvin ko ukurova - Deta Kr ya li ber bajar Adanay dikin. Ew di rwtiya koberiy de, di r de rast bi hezaran zarokn bkes bxwed, b bav dik, tm sw tn. Bav Mustafa di r de zarokek kurek- bkes, bxwed birndar dibne w dike ewlad xwe w xwed dike, mezin dike. Ev kurik ku malbata w hatiye qetilkirin ew bxwed ye, kurek zd ye. Nivskar Yaar Kemal bi minasebeta v kur zd di berhema xwe de behsa and adetn tradisyonn zdiyan dike.

 

Yaar Kemal di rzeromana xwe ya bi nav Br ada hkayes - roka Giravek de, di rzepirtka Binr em Firat Xwn Diherike de j behsa qetlama zdiyan dike ku ew awa hatine qetil kirin. Di v roman de fgurek bi nav Emir Sultan dibje : zd roj s car, ser sib dema roj derdikeve, nvro var ber xwe didine roj dua dikin. Duayn wan duayn her xwe yn mirovahiy nsanetiy ne. Dibe ku stran helbestn her xwe ji ber van duayan derketine hol. Belk j bingeha destann Mezopotamyay ev dua ne. Di nsanan de hzeke wisa qihm heye ku, naqede, narize, namire, wek ax, wek ronahiy, wek av ye. Ez zd nnim, l ez ji hza wan a berxwedan, ji nsanetiya wan, ji dostaniya wan hez dikim ji berxwedana wan re hurmet nan didim.

 

Bi min j berxwedana zdiyan proz e. Ew kurdn serbilind in. Kurdn esl in, xwed esalet in.

 

23.11.2008

 

avkan :

•  A. S. Pukn Rwtiya Erzerom Weann Tma

•  - Refk Halt Karay Kea zd Weann nkilap

•  Murathan Mungan Mahmud Yezda Weann Mets

•  Yaar Kemal Binr em Firat Xwn Diherike Weann YBK

•  rojnameya Agos .

 

 

Medya mixalf

Helbijartin encama w

Markszm, Doza Netewa Kurd Bbextiya Lenn Staln

Paytext Kerkk

Krt sosyalistleri ve yenilenme sorunu

Li Amed Pwstya weşann kurd
KULLKN AMED
LEGAL PARTI SORUNUNDA
GIRISIM VE FARKLI BIR YAKLASIM
PEXŞANN KESKESOR