Fuat Önen

Ariv

 

Komkujya Helepe Jenosda Domdar Total

 

Hevaln hja, Kurdistanyn delal, me gelek nsan wenda kirine. Wendakiriyn me gelek zde ne. Tevgera Azadya Kurdistan di s sedsalan re derbas bye. Em dikanin bjin ku tevgera azadiya Kurdistan di dawiya sedsala 19an de destpkiriye, di seranser sedsala 20an de devam kiriye vaye di sedsala 21an de j tevger li dar e. Qasi ku ez dizanim tevgera azadiya Kurdistan li chan tevgera heri ddirj e sedemek pir bna wendakiryn me j ev ddirjya ye. Ez bawerim ku brannn ehdan me w ra azadya me rohn bike xwna wan pakrewan d ra me zelaltir bike.

 

Cihan li hember v byera zalimane ker, kwr lal maye.

Mebest bi civna ro branna ehdan Helepe nirxandina karesata Helepe ye. Ji bo karesata Helepe peyva ku lazime di ser de b gotin ev e: Chan li hember v byera zalimane ker, kwr lal maye. B stsna hem chan! Ew Yektiya Ewrpa ku xwe weke projeya aristany dide nan ker, kwr lal maye. Ew DYA ya xwe weke patron demokraty dide nan dda dike ku w demokraty xrac rojhelat bike, ker, kwr lal maye. Ba e li Rojhelata Navn alema slam er dikir? Wek ku t zann du roj pit karesata Helepe civna Rxistina Konferansa slam heb. Di v civn de gelek pirsgirkn alema slam hatin nqa kirin, di encamnameya pit civn ji dewleta Bulgar hat xwestin ku nav misilmanan neguherin. L ev dewletn ku xwe weke dewlet slam binav dikin j li hember karesata Helepe, kwr, ker lal man. Di evek de kutina 5 hezar misilmann Kurd neket rojeva van dewletn slam.

 

Temama diny di dabekirin b statu hitina Kurdistan de gunehkar in

Ev brannn han div ne ten ji bo em gazinan ji diny bikin b rojeva me. Div em bipirsin ji bo i chan ker, kwr lal b? sew, msew mihemedyn diny, lberal, demokrat, sosyalst komunstn diny ji bo i b deng man li hember v komkujya han? Pde em v nqa bikin l ez di w bawery de me ku temama diny di dabekirin b statu hitina Kurdistan de gunehkar in, ew gunehkarya wan dihle ku li hember karesat byern hovane yn ku li Kurdistan diqewimin, bdeng bimnin. Hewce ye ku Tevgera Azadya Kurdistan li ser v mijar bi ciddiyet raweste. Hin ji wan pit end mehan, hin ji wan pit end salan li karesata Helepe hay bn. Sedem hay l bna wan weke ku heval dibjin ne hiqqa navdewlet an hest mirovaty b. er raq ran ber bi daw di, menfeetn van dewletan, syaseta wan a pit herb hit ku ev dewlet Helepe bibnin. Keng ku er raq ran qedya pozisyona dewletn rojavay hat guhertin, Yektya Sovyet belav b, lewra li herm pwst bi syasetek nuh b, dinya l hay b ku komkujyek mezin li Helepe qewimye! Ji nuh de Seddam bi komkujya Kurdan tawanbar kirin heta argumenta DYA ya heri mezin ya ji bo tketina raq j bikaranna ekn kimyew b.

 

Di byera Helepe mijara jenosd de pirsa ku ez dixwazim li ser niqa b kirin ev e: Em ferz bikin ku ne li Helepe ne li Bar Kurdistan yek nsan nehat kutin. Kurdan j li berxwe nedan temama Kurdn bar bn Ereb(Eribn). Kutina 5 hezar Kurdan li Helepe jenosd be, Eribandina temama Kurdan li Bar, ji hol rakirina rasteqnya millet welatn Kurdan i ye? Fahma ku di tevgera azadya me de heta nuha heye ew e ku, komkujyn li Kurdistan qewimne jenosd e l hewldana ji hol rakirina rasteqnya welat millet Kurd ne jenosd e. T gotin ku konvansyona 1948 j r nade ku em ji van kiryarn dagirkeran re bjin jenosd. Hja ye li ser v fahm b fikirandin ro ez v fahm ji nqa re vedikim.

 

Di mijara jenosd de lazim e em tgna jenosd byern di bin bingeha v tgn ji hev cuda bikin. Tgna jenosd gelek pit byern jenosd derketiye hol. Tgnek syas ye, li gor hevala tgnek huquk ye j di heman dem de. Dema ku em li ser byer an tgn civak radiwestin dixwazin wan fahm bikin end prensbn zanst heye ku div em wan paav nekin. Yek j prensba perspektfa drok ye. Ger em b perspektfa drok li byer an tgnn civak binrin em nikanin fahm bikin. div her byer di pvajoya xwey drok de b nirxandin. Prensibek din nirxandina byeran di pvajoya guherandin de ye. Her byer di hundur xwe de xwed pvajoyek guherbar e. Ger em bixwazin van byeran an ew tgnn bi diaya tarf kirina van byeran hatine pnyar kirin fahm bikin, div em wan di hundur guharandin wan de bivnin.

Prensba sisya kertn dyarkirin yn cuda ne (bi Tirk farkli belirlenim dzeyleri ). Byera jenosd em bidin ber av xwe kertn w yn abor, siyas, deolojk and hene. Dema ku em li byer dinrin div em li van kertan teva binerin. bi tevaya van kertan em nirxandin li ser van byeran bikin. Em wek numne li jenosda Ermenan, Kildanan, Pontusan li byern 5-6 lon, baca hebn (varlik vergisi) binrin em bivnin ku li tenita kertn syas, deolojk kerta ktsad j girng e. Di van byeran de transferek sermyan ya gewre pk hatiye. Sermyanek gelek mezin ji sermyandarn Ermen, Rm, Suryanan hatiye stendin transfer sermyandarn Tirk, Cihd bye.

 

Li aliyak din tgn alavn fikrn ne. Tgn ji bo zanebna naveroka pvajo byeran di he insn de formn biriqandina diny ye. Ev alav, div xwiyankirina byeran a rasteqn tevaykirina taybetmendyn wan mumkun bike. Ji bo em ji tgnek re bjin ev tgn tginek ilm ye, div ew tgn ji bo wan byern di mijara xwe de biriqandinek sahh, rasteqn bide.

 

Pit rzkirina end tbnyn din ez derbas mijara jenosd bivim.

Yek j j ev e ku pit pvajoya ku bi orea Brtanya ya endustry dest pkir bi orea Fransa ya 89an gha asta bilind, chana rojava mohra xwe li qada zanist ramyary xistin ev qad, ev seha kirin navend-ewrp. Navend- ewrp buna w naye wateya ku ew raman ew ilim a in, na! L dema ku em li byern civaka xwe dinrin div em bizanibin ku ew bizavn fikr (ji komunzm heta lberalzm) ew chana raman mohra rojavayyan l ye. Byern civaka me neketiye ber ne bye zemn ji wan dsplnn ramani re. Ji bo v tbny numnak didim derbas dibim. Lenn dibje s avkanyn markszm heye; felsefa Alman, ktisada Brtan sosyalzma Frans ye. Ev her s avkanyn ku bye zemna Markszm, rojavay ne. Eva t mana ku markszm a e? Na. L dsa j dema ku ez ji Kurdstan li cihan dinrim, dema ku ez li byern Kurdistan dinrim div ez bizanibim ku fikra serdest navend-ewrp ye, l dinya ne ten Ewrpa ye. Rewenbrn neteweyn wek me ne Ewrp, ji bo ku civak pvajoyn civak rast fahm bikin div ji v kmany haydar bin da ku ji rasteqnya civakn xwe qut nebin.

 

Hiqqa navnetewey tuneye hiqqek navdewlet heye

Tbiniyek din ew e ku heval qala hiqqa navneteweyi dikin. Bi ya min hiqqa navnetewey tuneye hiqqek navdewlet heye, hiqqa dewletan heye. Hiqqa dewleta Tirkan ne huqqek netew ye huqqek dewlet ye. hiqqek navdewlet heye. Li cihan hiqqa Neteweyn Yekbyi hiqka navdewlet ye. Bi sebeb nav v saziy Neteweyn Yekby be j di esl xwe de dewletn yekby ye. Ev dezgeh milet welatan bi dewlet tarif dikin. Ew miletn ku b dewletin, ew miletn ku li ser xaka xwe nebne desthilatdar, ji aly Neteweyn Yekby ve xwed rasteqnya netew welat nayn pejirandin. i hiqqa dewlet i hiqqa navdewlet di esl xwe de di kerta dawy de radeya serdestan e. Li diny hiqqa navnetewey serdestn diny tarif dike li hundir dewletan j hiqq radeya serdestn hundir tarif dike. Ev j nay maneya ku ez temama hiqqa dewlet navdewlet ji kok de red dikim dibjim titek ba t de tuneye. Na, gelek nirxn ba di wan de hene. Di hiqqn dewletan de j di navdewlet de j hene. Gelek nirxn azadxwaz, wekhevxwaz di temama sstemn hiqq de hene. Di Tewrat de heye, di Zebr de heye, di ncl de heye, di Quran de heye. wek encamn tkonn civak yn hezar salan gelek nirxn pver di sstemn hiqq de ch girtine. Bel ji bo helwesta zanist ji bo helwesta oreger hiqqa navdewlet nabe referansa rasty. Syasetmedar rewenbrn miletek ku ji teref dezgeh hiqqa navdewlet nayn dtin nas kirin, pwst e ku bi rexnegir li van saz hiqka navdewlet binrin.

 

Referansa min he, welat milet min e, ne konvansyona 1948an e

Dixwazim di derheq v mijar de li ser nimneyek bisekinim. We j l temae kiriye, di Sky TV de rewenbr syasetmedarn Kurdan derketin programek. Serok Hak-Par Bayram Bozyel di Sky TV de got ku li Kurdistan jenosd bye. J pirsn i jenosd e, got byern Drsim heta byern di saln 1980-83 li hefsa Amed qewimne jenosd e. Ali Bula konvansyon bilind kir, konvansyona 1948an, got li gor v konvansyon ew byer ne jenosd in. Ali Bula rewenbrek ji Kurdstan ye, ger bi fikra xwe ne Kurdistan be j. Em dizanin hesasyetn w yn ol, slam xurt in. Yek wek Ali Bula konvansyona 1948an wek referansa rasty destnian bike, ev nabe. Ev ne helwestek zanist ye, ev ne helwestek rewenbr ye, ev ne helwestek oreger ye heta ev helwest ne slamye j. Ali Bula dikane bibje li Drsim, li hefsa Amed jenosd nebye. Ez j dibjim byern li hefsa Amed, wek jenosd tarf kirin a e. L referansa min he min e, referansa min rasteqnya welat min e, rasteqnya civata min e, referansa min ne konvansyona 1948an e.

 

Kak Sebehattin qal kir ev tgna jenosd li diny tim bi nav Lemkn t bi kar ann. Rast e mucd v tgn Lemkn esilCihd e. L konvansyona 1948an li gora fikrn Lemkn ava nebye. Lemkn di sala 1933an de, ji bo van scn ku anuha di arova jenosd ten niqa kirin, tgna alakyn barbar (babarlik eylemleri ) pniyar kiriye. Ew pnyara w nehatiye qebl kirin. Pit ceribandina end tgnn din, cara yekem tgina jenosd di sala 1944an de pniyar kirye. Ev tgn pit gelek niqa guherandinan di sala 1948an de ji aly Neteweyn Yekbuy ve hatye qebl kirin.

 

Di komsyonn Neteweyn Yekby de li ser konvansyona 1948an gelek niqa bne. Bi giran niqa li ser qesta bi taybet saika alakyan dihate kirin. Ez ji we re ji wan nqaan du s nimnan bidim ku ji bo b fahm kirin ku, ji bo i pnyara Lemkn hatiye guherandin bi ekl ku heye hatiye pejirandin. Pnyara dewleta Lubnan ew e ku ew fikra ku nefret ji yn din' dike xwe disipre nrnn nijad, ol, ziman siyaset alakyn berhemn bi her wey fanatzm div wek sak tkeve konvansyon. Yektya Sovyet pnyar dike ku di destpka konvansyon de b gotin ku sc jenosd bi fazm, nazzm teoryn din yn njadperest re xwed pwendyn organk e. n tarfek sak li ser bingeha mil, nijad an bawerya ol pnyar kiriye.

 

Tit ji van pnyaran ji pnyarn din t fahm kirin her dewlet bi hesab, menfeet pozsyona dewleta xwe dixwazin bandor li konvansyon bikin. Di van nqaan de hesasyetn nsan, wcdan hene, l hesasyetn dewlet li p in. Encama van nqaan bi lihevkirina serdestn diny, ev konvansyon derdikeve. Em dikanin bjin ku ev konvansyon encama lihevkirina DYA Yektya Sowyet ye. Bloka Amerk Sovyet biryardar bn ku dewleta Alman ceza bikin, ji ber v yek j ev konvansyon ne wek konvansyonek tevay a jenosd, l weke bi taybet konvansyona jenosda Cihdan derket. Lihevkirina her du blokan a di konvansyona 1948an de, di damezirandina dewleta sral de j xwiya dike.

 

Ez nabjim ku ima li hev kirine ku ev konvansiyon xerab e, xwez tunebya. Ba kirine ku li hevkirine, pit encama v lihevkirin nuha konvansyonek di dest me de heye jenosd wek sucek navnetewey tarf dike. L yek j div em v bibnin ku ev biryarn syas ne, hiqqa navdewlet j di esas xwe de radeya serdestn chan ye. A duyem j div em v konvansyon ji xwe re nekin referansa rasty. Ji bo referansn rasty em li hin dern din bigerin.

Em vegerin ser teorya Lemkn, bi sebep ku ber qirkirina Cihdan ya li Almanya dest bi v kar kirye, tarfn w yn destpk jenosd di du bean de dinirxne. Li gor w du xwuyangn jenosd hene. Ji wan yek rxandina nirx u rangn grba netew bindest e.Ya din j hewldana serdestan ya ji bo empoze kirina nirx ranga xwe ya serdest e. Li gor Lemkn armanca sc jenosd j ji hol rakirina dezgehn syas civak, and, ol, hestn netew, ziman hebna abor ya grub ye. Di destpka xebata xwe de Lemkn ji bo p lgirtina jenosda Cihdan tevdigere. Hewldann w yn pratk j, lgernn w yn teork j bi v armanc ne. Li gora min berhemn w yn w dem ji konvansyona 1948an hn zanisttir e. Di tkona li dij jenosd de her du rbaz div bi hev re bn meandin. Ber hewldan ji bo plgirtina jenosd, dre ger ew hewldan bi ser nekeve, xebat ji bo cezakirina failn jenosd.

 

Hevaln hja em li tkilyn tevgera azadya Kurdistan tgna jenosd binerin, em dibnin ku di lteratura me de tesbt kirina bi dehan jenosdn li Kurdistan hene. Komkujyn li Kurdistan qewimne yek bi yek wek jenosd tn tarf kirin. Jenosdn Kogir, Drsim, Mahabad, Helepe, Zlan hwd. Di ser da dibjim ku ev helwest ji kok de a e. Rewenbr syasetmedarn Kurdistan bi dehan jenosd tarif dikin, l fikir nakin ku van byeran gi bi hev re girdin pvajoyek jenosd tarf bikin. Li gor lteratura me jenosd ch ch hene, wek kek Bayram di Sky tv de got heta byern li girtgeha Diyarbekir j jenosd e. Li hember v lteratur du tirazn min hene. Bi v haw tarif kirina jenosd li gor zanisty ne rast e, ilmen ev tarf ne rastin. A dudan siyaseten j ev tarf ne rast in. Ger hun li Kurdistan jenosd wek tit bye ye tarf bikin tevgera siyasi dikane i talep bike? Em dikanin ji van dewletan talep bikin ku qebl bikin jenosd kirne, uzr xwe ji me bixwazin, hinek pere bidin me, xisara me tazmn bikin. Yan we qusa zulm li me kirye, ew kar we jenosd e, qebl bikin, uzir bixwazin tazmn bikin

 

Jenosda li Kurdstan total domdar e.

Ev helwest, jenosda ku hn j didome di tary de dihle. Ev helwest karesatn ku dagirkeran li welat me kirine, wek neheqyn tarx tarf dike, ne weke perek van neheqyn ku nuha didomin. Scn jenosd ji aktuely derdikeve dibe sucek rabird. Bi ya min di v war de hem di lteratura navdewlet de hem di lteratura tevgera azadya me de pwst bi fahmek nuh bi tgnn nuh heye. Biryara Kongreya TEVKURD karek danye ber me: danasn rawestandina jenosda Kurdistan. Li gor v biryar jenosd li Kurdstan ne neheqyek tarx ye, neheqyek aktuel e. Ji bo v jenosda aktuel, tgna jenosda domdar total pnyar dikim. Ev tgn an tarf temama komkuj, zilm zora bi her wey li Kurdistan bi hev girdide wan yek bi yek perek pvajoya jenosd qebl dike.

 

Ber ku v tgn vekim, dixwazim qala astengyek fikr bikim ku yek ji sedemn ayn teork e li welat me. Xwendayn bakur Kurdistan, ku gelek car bi a ji wan re rewenbr t gotin, di nav konformzmek raman de ne. Li gor statstkan di maarfa Tirkan de 100 hezar mamosteyn esilKurd hene. Tarf kirina wan weke rewenbr xedr e li rewenbran! Di nav v 100 hezar mamostey de hebna 10 rewenbran j mijara nqa ye. Xwenda, syasetmedar rewenbrn me bi konformzma raman, i aqimn fikr i tarfn ku li ber xwe hazir dibnin, b lpirsn by ku pwst bivnin ku bi rastya Kurdstan re li hev bnin dipejirnin. Ji ber lawazya helwesta rewenbr oreger referansn wan, yn derve ne by ku di moxila he xwe re derbas bikin li referansn biyan xwed derdikevin.

 

Nuha ji bo Ermenan ji bo Cihdan ji bo ermsoran ji bo Aborjnan scn jenosd mijarek neheqyn drok ne. Ma i pwst heye ku em jenosda ku li Kurdan dibe tev li wan jenosdan bikin wek wan tarf bikin. Helwesta Lemkn esil-Cihd di c de ye. Wek rewenbrek li ser rasteqnya civata xwe fikir ye, ber xetera jenosda Cihdan dtye ji bo plgirtina v karesata han hewl daye. alak ramyarya xwe ji bo w derxistiye p. Pit ku jenosd li civata wi tetbq kirine, car ji bo danasna jenosda civata xwe ceza kirina scdaran hewl daye. Bi xebata xwe hem di konvansyona 48an de hem di damezirandina dewleta sral de roleke girng lstiye. Div em j di war fikr de ji nava xwe tr bin, bi he xwe rasteqnya civata xwe esas bigrin, analz armancn xwe li ser v rasteqny ava bikin.

 

Di v niqt de hewcey gotin ye ku konvansyona 48an j, fahma jenosda li diny serdest j Cihd-navend e. ik j re tuneye ku Cihd di kraya drok de mexdur jenosd ne. Hem jenosd etnik hem j jenosda ol li civata Cihdan bye. Balam ev r l venake ku tekedestya (tekel-monopol) Cihdan li ser jenosd hebe. Mexduryeta Cihdan w heq nade wan ku li kanya ranta jenosd hukum bikin p li milet, civat, qewmn din ku mexdur jenosd ne bigrin.

 

Her sal di 24 nisan de li Amerikay pejirandina jenosda Ermenan t niqa kirin. Dema 24 Nsan derbas dibe jenosda Ermenan ji teref DYA ve naye pejirandin t gotin ku, sedema w tkilyn lobya Cihdan dewleta sral yn bi Tirky re ne. Qeneta min ew e ku yek ji sedemn w j ew e ku Cihd naxwazin tekedestya wan a li ser mijara jenosd biik. Konvansyona 48an ten xwe sipartye byern komkujyn Cihdan n ku di herba duyemn de qewimye. Pwst e ku ew konvansyon himbza xwe ji qewmn din n mexdr jenosdan re veke. Her tgna ku sipartekn xwe yn byer zde bike d dewlemendtir bibe hn nzk heqqet bibe. Tengebyer Cihd-navendya v konvansiyon ji bo danasn rawestandina jenosdn grbn din problem e.

 

Kilda fahmkirina jenosd sstema serwerya Tirk

Li ser pwst p dtina analz tgnn nuh j end gotinan dibjim diqednim. Kilda fahmkirina jenosda domdar total, fahmkirina taybetmendyn sstema serwerya Tirkan (SST) e. Ev SST li gor normn syas, civak, deolojk exlaq ne normal e, ne durust e. Bawer nakim ku li ry erd sistemek wen hebe. Wek ku Tirk dibjin ew ten diibin xwe sstema wan j wek wan xweser e, anku ji bin de anormal e. Pwst e em li ser end xissyetn v sstem rawestin.

 

•  SST, perek w nzama chan ye ku pit er chan y yekemn hatiye damezirandin. Perek v pergal ye, pita xwe daye v pergal ji teref serdestn v pergal hatiye parastin. Ev sstem ne sstemek bi ser xwe ye, wek encama dnamkn xwe yn hundirn ava ne bye. Pit herba yekem rojavayyn biserketyn herb li Rojhilata Navn sstemek dewletan ava kirin, nexeyek siyas pejirandin ku SST j xalek ji van plan projeyan e. Bi v watey titn kek xms dibje rast in. Di perebn bstatu hitina Kurdistan de mesl ne ten dewletn dagirker yn herm ne. Bi hawak destn temama dagirkern chan di v kar qirj de heye. Div em bi cesaret bikanibin v tesbt bikin. Avakirina SST ne kar mnmalstn tthat Terak (T) ye. T bi tena xwe ne kanbu ev sstem ava bikira ne j ew li ser nigan bihita. Di herba yekemn de yek ji hedefn hz Mutefkan ji hol rakirina dewleta Osman bu. Ji bo v hedef xwed proje peyman bn. Di destpk de orea Rsya Mutefkan tne hember hev. Pa hestn emperyal parvekirina ganmetan dijberya navbna Mutefkan xurt dike. Dijayetyn navbna serketyn herb di plan projeyn wan de guhertinan dike. Yektya Sowyet dixwaze li hember hucmn Brtan dewletek tampon li herm hebe. Di heman dem de Brtan, ji bo plgirtina tevgera Sovyet dewletek tampon pwst dibne. tal bi sedemn ku Brtan erd di destpka herb de ji wan re waad kiribn pa ew l as bne pitgirya hz Tirkyew dikirin. SST netceya lihevhatina hesabn serkeftyn herb derketiye dika drok. Em dikanin bjin ku SST tesadufek drok ye.

 

•  Ji bo sstema serweriya Tirkan gelek niqa hene. Di saln ber de li ser bingeha v sstem ya n, li ser pver paver bna v sstem me gelek niqa kirine. Hevaln ku w dem di nav wan nqaan de bn j li vir in. D b bra wan, nqan ku ev sstema brjvayn ticaret ye an a burokrasy ye, an a rewenbrn leker sivl e. Ji aly THPC de nirxandina ku Kemalizm li hember emperyaly hewldana bazk brjway pik y her ep e j t bra me. Ev niqa hebn ji nuka p de j w hebin. L dixwazim li vir pirsek din bipirsim, geln v sistem k ne, ev sistem xwe disipre kijan gel?

 

SST, xwe sipartiye geln ne nitechn v cografyay. Sstemek wan ye ku li cografya xwe y serwery xwe nasipre geln v cografyay n qedm. Berovac ew xwe disipre geln ku pa hatine v cografyay. Sstem zemna xwey civak li ser koberan, li ser bwelatan ava dike. Ew kom komikn bwelat v sstem ji bona xwe sgorte hebna v dewlet j mijara mayin nemayina xwe dibnin.

 

•  SST, dewleta xwe weke netew-dewlet tarf dike. Di dema damezirandina v sstem de tunebna netew ji wan re astengy derdixe. L li ser tarfa xwe bi israr in. Madem ji v dewlet re netewek lazim e, heke tunebe j, ew biafirnin. Geln bwelat ji v projey re amade ne, bi v projey w bibin xwedi rasteqnya milet welatek. Dimne geln otokton yn v cografyay. Geln otokton ji xwe xwed rasteqnya welat milet in ev rasteqn astengn her mezin in li hember v projey. Ev rewa awarte SST, mecbr mahkm jenosde dike. Ji ber v yek jenosd ji bona SST, ne meseleyek terch ye. Projeya SST, rvebirn w mecbur dike ku ji ax mirovn di bin serwerya wan de welat miletek biafirnin. Cografya ku ji serwerya SST re maye di war etnk, ol, welat de pir renge, heterojen e. Ji bo projeya netew-dewlet homojenzasyon pwst e. Jenosd mecbryetek ji damezirandina v sstem ye. Xwedyn projey dest bi plana jenosd kirine. Hiqqnasn me tir dizanin ku yek ji erdn dia kirina jenosd hebna planek bi armanca ji hol rakirina grubn etnk, ol, qewm ye. Wan ku biryar dan li cografya Tirkye miletek welatek bi afirnin mecbrin ku biryara ji hol rakirina geln otokton bidin. Ew biryar hatiye dayin ji bo w plan hatiye kirin.

 

•  Ji ber heterojen, pir rengya v cografyay plana jenosd j pir reng e. Ji bo geln nitech yn ne misilman (bi gotina wan gayri-muslim) jenosdn dem hatin plan kirin. Ermen, Suryan, Kildan bi komkujyan bi koberkirinn zordest ji hol rakirin. Pontusn Derya Re Rmn din bi zilm, kutin mubadele ji cografyay derxistine. Tasfyeya fzk a geln ne misilman di nav deh salan de qedya ye. Ev kiryarn li ser van gelan hatiye tetbq kirin ekere ye ku jenosd e. Li ser vya ji tune de di nav me de nqa tuneye. Nqa li ser jenosda Kurdan didome. Bi sedema ku Kurd bi iklek tevay fzken tasfye nekirine, t gotin ku kiryarn ku Kurd r bi r ma ne, ne jenosd e.

 

•  Plana jenosda Kurdan ne bi tevay tasfye kirina fzk ya Kurdan e. Di v plana pir reng de, para Kurdan, ji hol rakirina rasteqnya welat milet Kurdan e. Bi bawerya min, di mesela jenosd de ji hol rakirina miletek an ji hol rakirina rasteqnya miletek wek hev in. Kutina yek bi yek Kurdan jenosd be kutina Kurdtya wan j jenosd e. Kutina yek bi yek Kurdistanyan jenosd be kutina Kurdistan j jenosd e. Pit plankirina ji hol rakirina rasteqnya milet welatn Kurdan, SST di kutina yek bi yek Kurdan de j, di komkujyn Kurdan de j bi biryar tevgeryaye. Pir ekere ye ku tu milet li hember plann ji hol rakirina xwe b deng namne. Milet Kurd j b deng nemaye. SST, li hember her serhildan trazn Kurdan li hember v proje plana jenosd b nsaf, b wcdan zalimane tevgeryaye. Ji kutina nsanan heta kutina anda Kurdan, ji kutina xwezayya Kurdistan heta kutina ziman Kurdan, ji kutina aborya Kurdistan heta komelkujyn hovane ji tu scn dij mirovaty dr nemaye. L ev kirinn wan, hem bi hev girday perek ji plana jenosda tevay domdar e.

 

•  Teorya jenosd div li gora byern droki b nuh kirin. Jenosda geln ne misilman jenosda bi dem e. Jenosda Ermenan pit haziryn end salan di hundur ar mehan de hatiye tetbq kirin. Jenosda Kurdan domdar e, 86 sal e didome. Jenosda Ermenan bye ye, nuha wek neheqyek tarx ye. Ermen doza naskirin, lborin xwestin tazmn kirina v neheqya tarx dikin. Jenosda Kurdan devam dike, pvajoya jenosda li ser Kurdan ev deqeya ku em li ser jenosd diaxifin j devam dike.

 

•  Ji bo dia kirina hebna jenosd ji xnd plan, div nyet amadekar j hebe. Di v war de arva SST dewlemend e. Dikanim bi sedan dokument byer destnan bikim. Ten li dezgehn Mufetn Umm b nern w nyet amadekaryn SST b fahm kirin. Mufetyn Umm dezgehn taybet in ji bo ji hol rakirina rasteqnya milet welat Kurdan. Dezgehn jenosda domdar in. Pirtka smal Xoce ya bi nav Qanna Tncel Jenosda Drsim di v war de gellek hja ye. Pnyar dikim ku endam TEVKURD y dezgeh Komal, apa v pirtka hja ya nuh derxe. Ew pirtk li ser fahma jenosd ya klask hatibe nivsandin j ji bo jenosda domdar dezgehn jenosd plana SST ya ji bo jenosda Kurdan tije dokument e.

 

•  Ger ev 86 sal e SST, li ser Kurdan plana jenosd tatbq dike, l tatbiqat tunebe j doza jenosd t kirin. Bi sebeb ku di teor konvansyona jenosd de plgirtina jenosd j heye.

V be diqednim, Ji bo hebna plana jenosd 3 jgirtinn ji rvebir SST pk we dikim.

 

•  A yekem ji Wecd Gonul wezr parastin ye: Heke ro li herma Ege Rm hebna li gelek devern Tirky Ermen hebna, gelo ev dewleta netew w hebya? Nizanim ku ez hewcedarya mubadeley ji we re awa bi kjan peyvan bibjim. L hun li wezna ber binrin, girngya v yek hun batir bibnin. Di er ku ro li Bar Rojhilat dom dike de j, em nikanin alkarya kesn ku ji ber nation building/netew avakirin', ji ber tehcr xwe mexdr dibnin nkar bikin. Ji ber vya di pketin, hemdem rewenbrya Tirky de prensbn di destpka cumhryet de pir muhm bn.

Vecd Gonul dibje me ew (Ermen, Rm, Kildan, Suryan) ji hol rakirine, l em qencya wan j ji br nakin. Me ew ji hol ranekiribana me nikanb er Kurdistan bi v haway bidomanda. Bawer im we temama ev gotara Wecd Gonul xwendye gelek nirxandin j li ser w gotar hatin kirin. Bi tevay ew gotar wek trafa jenosdn li dij geln ne misilman hat nirxandin. Rast e, ew trafa jenosdan di gotar de heye. L gotar ji w wdetir e. Di w gotar de Wecd Gonul dibje projeya nation building (netew avakirin) di rojev de ye, ew pvajo devam dike. destnan dike ku ro er ku li Kurdistan dimenin perek w projey ye bi xra jenosdn bidem ku li ne misilmanan hatibn kirin, jenosda domdar a ku li Kurdan t kirin, hn bi hsan dimee. Ango ne ten jenosdn bi dem traf dike, jenosda domdar total j tiraf dike Kurdan bi komelkujyan tehdd dike.

 

•  Jgirtina duyem a Yaar Buyukanit sererkan git y Tirky ye: Wan nsanan ji bo ku v perey ax bikin welat, w grba nsanan bike milet, ji can dil sonda xwe feda kirin xwarine, wek me hemyan. ew derketine w qad, ehd bne, xaz bne.

Yaar Buyukanit ji bo Kurdstan dibje ew perey ax. Ew j dibne ku perek ax li wir e hn nebye welat w. Dibje me sond xwarye em w perey ax bikin welat xwe, ev sonda qesem e. Pa dibje li wir grbek nsan j heye ev grba nsanan j hna nebye milet, nebye perak ji milet me. Dibje bi sonda qesem em w grba nsanan j bikin perek milet xwe. A nuha hun ji min bipirsin ku tarfa jenosd ya her ilm ye? Tarfa her ilm Yaar Buyukanit kirye, ev gotara w div wek tarfa jenosd di lteratura chan de ch bigire.

 

•  Jgirtina dawn peyva Recep Tayib e: Em i dibjin? Yek welat, yek dewlet, yek milet dibjin. Yaho k kane li hember vya derkeve? Ch kesn ku li hember vya derdikevin li v welat tuneye.

n ku li hember yek welat, yek dewlet, yek milet, yek ziman' derdikevin em in. L serokwezr Tirkan dibje ger hun dev ji rasteqnya welat milet xwe bernedin cy we li welat we tuneye. Dema ku em van her s jgirtina bi hev re mutalea bikin, plana jenosda Kurdan ekere ye. radeya siyasetmedar arta Tirkan piranya rewenbrn Tirkyey ya muterek j ekere ye. Li ser jenosda Kurdan tu ferq di navbera Tayip Erdogan, Yaar Buyukanit Vecdi Gnl de tuneye.

Hn bjin spata jenosd i ye, ez dibjim ev spata jenosd ye. ev div ji wan kesn ku li ser dijtya di nav Tayib Erdogan artea Tirkan de xewn senaryoyn azad demokraty ava dikin j bibe sedem hiyary.

 

Asmlasyon jenosd

Diqednim, end gotinan j li ser mijara asmlasyon bjim. Ev mijar j wek belayek fikr ye. Nuha ji we re s nimneyn asmlasyon dibjim. Kurdn Stocholm, Kurdn Stenbol Kurdn Dyarbekir. Li van her s bajaran j baweryek me heye ku Kurd ji taybetmendyn xwe yn netew dr dikevin taybetmendyn civata serdest digrin. Li stockholm qirnn duyem, syem, arem dibin perek civata stockholm ji Kurdtya xwe bi dr dikevin. Di v war de end tgn hene ji bo zaha v rew, wek asmlasyon, adaptasyon, entegrasyon, irkay. Li Stenbol j Kurdn me pit demek ji taybetmendyn xwe yn netew dr dikevin ber bi taybetmendyn netewa serdest ve diherikin, hd hd dibin Tirk. Li stockholm Kurdek dikane wek Kurdek bij, tu astengyek ekere li ber wan tuneye, kes bi dar zor w nake Swd. L li Stenbol ev veguherandin bi dar zor ye, tu derfetn ku Kurdek bi taybetmendyn xwey netewey bij tuneye. Li van her du bajaran li Dyarbekir j di hundur pvajoy de Kurd dihelin, ji Kurdty vediguherin ji bo Tirkty an Swdty. Em ji van her s veguhernan re j dibjin asmlasyon. Weke asmlasyon tarf kirina van her s byeran ecbeke fikr ye. Rast e li stockholm asmlasyonek heye ev asmlasyon di lteratur de wek asmlasyona xwezay t binav kirin. Bajar mezin e, civat fireh e andek pket serdest e, tu li w bajar bimne di demek dirj de, tu nebe j nevyn te an nevirkn te w ber bi Swdbn veguherin. Li ser v asmlasyona xwezay j nqa heye ku ev asmlasyon pver ye an neheqye. Ji bo ya Stenbol j tgna asmlasyon t bikar ann. Rast e ji Kurdistan bi hezaran, bi milyonan Kurd ko dikin bo Stenbol li wir bi Kurd nikanin bixwnin, bi taybetmendyn xwe weke Kurd nikanin bijn, di hundir dem de Kurd vediguherin dibin Tirk. Ji bo w j tgna asmlasyona zordest t bikarann ev j zilm neheq ye scek dij mirovaty ye. Ba e em dikanin li Dyarbekir bi zor veguherandina Kurdan ji bo Tirkty j wek asmlasyon tarf bikin? Bi ya min ev ne mumkun e, tarfek bi v away hem ecbek fikr ye hem avkoryek syas ye, bi sedema ku ev tarf di ser rasteqnya Kurdan ya welat re gav dike. Hinek heval jenosd a Kurdan wek jenosda sip, jenosda and tarf dikin w tarfa xwe disiprin asmlasyon. Ev a e. Ger li Dyarbekir bi tevay li ser axa Kurdan, Kurdan mecbur bikin, bi dar zor wan Tirkfze bikin d ev ne asmlasyon e ev perek ji jenosda total e. Miletek li ser axa w ji miletbn b derxistin d ew ne asmlasyon l jenosd e. Li vir asmlasyon perek ji jenosd ye. Perek ji milet me ber bi we hat we ew bi dar zor ji Kurdty veguherandin kirin Tirk, ev asmlasyona bi dar zor ye, we b zorek ekere ew kirin Swd, ew j asmlasyona xwezay ye. Le ku hun hewl bidin ku me li ser axa me, li welat me ji miletbyin derxin, kar ku hun dikin jenosd e.

 

Hewce ye end peyvan j li ser totalya jenosd bikim. Di lteratur de gelek weyn jenosd tn bi nav kirin. Policide (qirkirina syas), Omnicide (qirkirina her titn zind), Ecocide (qirkirina derdor), Democide (qirkirina nsn), Culturcide (qirkirina nirxn and), Ethnocide (qirkirina etnk), Economicide (qirkirina abor), Socialcide (qirkirina civak). Di jenosda Kurdan de ev weyn ku tn binavkirin hem hene. Di jenosda ku li welat me didome de, qirkirina nsanan, qirkirina derdor, qirkirina syas, qirkirina and, qirkirina exlaq, qirkirina ol (jenosda sersoran/alewyan, zdyan) bi kurtay qirkirina her titan heye. Ji ber v yek pnyar dikim ku jenosda li Kurdistan didome, wek jenosda domdar total b binavkirin.

Ji bo sebr sebata we gelek sipas.

Not : v nivsa axaftina Fuad Onen a di panela der heq Helepe de hatib kirine.