Dr. Ekrem nen

Ariv

ekremonen@hotmail.com

Akademik ekir Xudo Mihoy-
stna Kurdn Ermenistan

Gotinek Rsan a piya heye. Dibjin Li pit mirovn mir an meriv bi ba behs dike, an j qet behs nake. B guman zehmet e mirov pit mirina dostek xwe y her nzik ezz behsa w bike. L ez nikarim behsa mamost xwe y ezz nekim.

 

 

 

 

Ber ekir Xudo bie ser dilovanya xwe bi heftek me hevdu li Moskoway dtib. Pit sersal b nuh ji Rewan hatib. Kfa w gelek li ch b. Dsa wek her gav bi ziman xwey xwe bi henekn xwe civat xemiland. Behsa Rewan rewa Kurdn Rewan bi tevay ya Ermenstan dikir. Herweha behsa zarokn xwe zaroyn zarokn xwe dikir. Gelek pk li ser xwe b. Berya em ji hev bi qetin wek hertim ji minre got ka vegere, were li Moskoway bi ch bive; cih te ne Ewrpa rojava ye. Div tu li Moskoway be. Me xatir ji hev xwest em ji hev qetyan. Diyar e ew ji qetandina daw b.

 

Ez v mirov unikal ji zvde (dor 20 sale) nas dikim. Ji roja me hevdu nas kir dostayame b her berdewam kir. Dostaya me ed ji dostaya du exsan btir, b dostayiyek malbat j. Em gelek caran bi malbatn xwe li hev vedihewyan me sohbet civata xwe digerand. Min her weha rehmatya Xanima w Frca kea Hecye Cind kurn wan zarokn wan yn din ba nas dikir. Hergi ku bihatana Moskoway muheqeq w li cem me mivan bna ji xwe pit saln 1990 dema rahmetiy akiro li Moskoway bi ch b, d me herdem hev didt din dihatin cem hev.

 

Di droka mirovaty de di nav miletan de mirovn unk km henin. B guman di nav Kurdan de j mirovn wer km in, l henin yek ji wan ekir Xudo b.

 

B guman di nivsek de zehmete mirov bikaribe v mirov weha unk bide nas kirin. L ez behsa hinek xussyetn w yn teybet bikim. Ji ber ku li ser jiyana wi gelek dostn w yn min j, yn wek Tosin Red, Wezir Eo, Ibrahim Gul nivsandine. Ez naxwazim titn wan nivsne dubare bikim.

 

ekir Xudo mirovek alim, ntelektual, sentmental, diltenik, henn, nefs bick, civak, ji al etk moral de di asta heri bilind de b. Herwuha ew xwed prensp, welatperwer oreger b.

 

ekir Xudo, yek ji alim rojhilatnas serdema me ye. ekir Xudo di ekola rojhaltnasiy ya her xurt a chan a Sovyet-Rsyay de bi serkeft fr ilm tarx b. Di nav Alimn Sovyet Rsyay chan de b xwedy chek bi rumet gha dereca alimty ya her bilind (Akademk). Berhemn w gelek in. n apkir her weha wek ku dema daw me hev dt ji min re behsa berhemn xwe yn ku ne capkir ji ku hn li ser kar dikir hene, kir. Hvdar im hem berhemn w pa bn apkirin. ekiro ji kultura Rojhilat gelek hez dikir ne Eurosentrst b. ekir Xudo ntelektualek gelek bilind b: lteratra kurd a chan j dixwend. Ew gelek heyran folklora Kurd a klask b gelek j hezdikir. Ew di war lteratr de heyran Ehmed Xan di war muzik de j ji eroy Biro hez dikir. W bixwe gelek caran stran eroy Biro distra stran pre gelek xwe derdiket. Li ber muzka def zirn govend digirt. Gelek caran sohbetn me li ser literatr dibn. Gotinek w nuha t bra min, tim behs dikir. Digot Ez dema Ehmed Xan, Rstavely Gurcan Nzamiy Eceman didim ber hev, di war lteratrde weleh Ehmed Xan bi gelek derecan ji wan bilindtir e, ev ne ji bo ku ez kurd im wer difikirm, ji bo ku ez wan di ware lteratr de miqayese dikim, wer difikirim . akir Xudo di war lteratra chan de j heyran Tolstoy Rabndranath Tagore b her weha di war civak de j gelek j alim rewenbr Rus akademik Lixaov (Sankt Ptersburg) hez dikir. Ez dixwazim behsa epzodeke w din bikim. Rojek me bi hevre li televzyon li interviyu ya Lixov gohdar dikir. Lixaov gotinek li ser rewenbr milet kir. Got Di hem miletan de, milet civat li ser hustiy rewenbran e jiber nefs biukya xwe gelek caran kes wan nas nake; ew di hal xwe de kar xwe dikin dijn. L di civat de hinek ji henin li ser nave rewenbry ji bo berjewendiyn xwe populizm li huste civat u milet siwar dibin b ku bifikirin titn ku behtirn caran milet u civat j zerar dibnin dikin. n di piyas de aktiv n wer nin. Ji ber ku ew li kar xisara titan nafikirin ew li exsn xwe difikirin. Rewenbrn ku civat li ser hust wan in z bi z titan nakin: heta biryara karek bidin, gelek caran difikirin . ekir Xudo fitil ser min got tu div qey Lixaov van titan ji bo me Kurdan dibje . ekir Xudo yek ji wan rewenbrn Lixaov, n milet li ser hust wan digrt b. ekiro tehlken li piya civat z didt dixwest j re careserk bibne. L z bi z biryar ne dida. Heta nerinek di derheq pirsek de bi afiranda, gelek dida berhev.

 

ekir Xudo gelek diltenik, sentmental b ji aly etk moral de di asta heri bilind de b. Di tkilyn xwe yn bi dost, heval hogirn xwe re gelek henn bi rk pk b. Her weha bi mala xwe zarokn xwere di tkilyn deal de b. Ew mirovek gelek bi rk pk b. Mirov dib heyran tkilyn w n bi mal zarokn wi re. Pit xanima w ser dilovanya xwe, ew gelek sentmental bib. Car caran di sohbetn me yn teybet de ekiro behsa jyana xwey derbasby dikir, gelek caran behsa mal zarokn xwe dikir. Di w dem de gelek caran xwe ne digirt hsir ji cavn w dibariyan. Her weha caran heger li ku hinek nsann feqr n parsek dikirin, bidta bi teybet zarok an xtiyar bana xwe ne komfortn his dikir gelek li ber diket. ekiro gelek henn b. Dema li dostek xwe ji zde nedtib rast bihata, tunemab ji kefa bifirya. Hsir diket cavn w.

 

Mirovek gelek nefs bik b, bi zarokan re zarok, bi mezinan re mezin b: bi zana re zana b bi nezana re nezan b. Ji zarokan gelek hez dikir, bi wan re dilst dipeyiv bi wan henek dikir. Zarok xwe li cem w rehet his dikirin ji w hez dikirin.

 

Dema me wefatkirina ekiro bihist, em gelek liber ketin. Darya kea min 7 sal ye, ji ekiro gelek hez dike. Dema xebera wefata ap xwe ekiro bihist hema li min ner bi rus got on bil oin xaro diyadiya (ew apek gelek ba bu). Min hiskir p giran t.

 

ekiro tu caran ji hevaln xwe re ne dida diyar kirin ku mirovek hewqas zana ye. Gotinek w t bra min tim tekrar dikir,.digot mirov iqwas zana dibe, mirov fm dike ku iqwas nezan e . Ew merivek hertim di lgerin de b.

 

ekiro gelek civak b. Ez li vir gotina dost xwe Tosin Red a di derbar wefata ekiro de l kirib dubare dikim. Jiber ku gelek kefa min ji v gotina w re hat Zanyar mezin usan j gula govendan b, xemla ayan b. Bi xwe hiz dikir strann kurdye folklory bistre. Ch ekroy Xudo lb, li wir ken abn zde dibn.

 

ekiro Xwed bi prensp b: di fikrn xwe de zelal b. Ji populzm hez ne dikir; gelek caran medya Kurd ya ne Kurd dixwestin bi ekiro re hevpeyvnan bikin. Heger bawerya wi bi medyak nehata, bi wan re hevpeyvin nedikir. Min j dipirs, gelo ji bo i naxwaze bike mamosta? Digot, a cane ez nuha hevpeyvin bikim, gelek xelk min nas dikin w v hevpeyvina min bibnin an bixwnin w bibjin qey ekiro j li pit ve syaseta ku xwedy v medyay ye ev dikare tesrek negatv li wan bike tkevin nav w syaset a ku ez bi xwe j j ne bawerim.

 

ekiro welatperwer oreger b. Ez behsa cend epzodan bikim. Dema li Rewan b, teza xwe ya doktora y hazir dikir (teza w a doktora y li ser Kurdistana Bar b). Fikrn w ne li gor siyaseta dewlet a we dem b, le ekiro di teza xwe de tit ji bawer dikir ne guhert. Ji bo fikrn j bawer dikir ne guhert parastina teza w bi pade ket. L w dema ji gelek kurdn Ermenistan re eyan e, ku hinek hebn teslm syaseta nasyonalstn Ermenya bn li gor dile Ermenyan kar xwe berdewam dikirin. Jiber w, w helwesta wan a teslmiyet ji wan re asteng dernediket. L ekiro di nava rewenbrn Ermeniyan n welaperwer de gelek eyan b. Jiber ku rewenbrn welatperwer n Ermen, xurtbna Ermenistan di dostaya Kurd Ermenyan de diditin (n wer gelek bn), pita kurdan digirtin. L nasyonalisten Ermen n pit belavbna Sovyet hatin ser hukum tehdey dan kurdan.

 

ekiro belavbna Sovyet him ji bo xwe herwuha j ji bo Kurdn Sovyet wek trajediyek qebl dikir. Jiber ku haln Kurdn Sovyet di dema Sovyet de xwetir b. Pit tkna Sovyet li Ermenistan nasyonalistn hatin ser hukum li dij kurdan dest bi siyaseta asimlasyon kirin gotin Ezd ne Kurdin. Hinek ji Kurdn Ezid yn Ermenistan dan p ve siyaseta nasyonalistn Ermeniyan gotin em ne kurd in. Di w dem de bi nsyatfa ekir Xudo hinek rewenbrn Kurdn Ermnstan, n wek Tosin Red, Wezir Eo, Timur Xell gelek rewenbirn din komela rewenbirn Kurd avakirin. Her iqwas ji aly nasyonalstn Ermeniyan Kurdn xwefirot tehdd ji ekiro re hatin j, ekiro dev ji avakirina komel berneda. L rojeke ji bo ku ekiro dev ji avakirina Komele berde, dema kur w bik, Artur hn w dem 17-18 sali b, dema ji derve dihat male, wan Kurdn xwefirot ten piya w le dixin w tehdd dikin. L ekiro dev j berneda kar xwe dewam kir bi hevaln xwe komele ava kirin. Komel gelek karn kurdayet n bi rk pk kir.

 

Pitre li Ermenistan rewa siyas, abor civak xerab b. ekiro hat li Moskoway bi cih b. Saln 1990 b, w dem li Bakur Kurdistan dewleta Tirk gelek Kurd bi awayn Fal mehl dikutin. Me hertim bi mamosta ekiro behs byern wer dikir. Rojek di sohbeta me de ji min re got Can van bbavn Tirkan zarokn kurdan nehtin dinya kes behs nake, ka em titek ku bikaribin titn Tirk dikin bighnn raya git a Rusyay bikin. Min j got ba e. Li ser ve me xwest em karibin konferans, seminaran kin karibin rojnamak bi ziman Rus derxin.

 

Li ser bakur Kurdistan seminar konferansn ba hatin kirin. L ji ber hinek sebeban me nikarib rojname derxista. Tam di we dem de Yekitya Nitiman Kurdistan Li Moskoway buroya xwe vekirin xwestin rojnamk bi ziman Rus derxin. Ji bo w alikar ji me xwestin. Me ji soza alikariy da wan di bin redaktoriya Kek Maqdd Sapan de rojnama Nov Kurdistan bi ziman rus dest bi weana xwe kir. Mamosta ekiro min di her hejmar de gelek nivis li ser Bakur Kurdistan nivisn. Rojnama Novi Kurdistan xtab dezgehn dewleta Rusyay dezgehn diplomatik dikir. Ji bo w j v rojnam karek gelek ba kir. Diyar e Tirk ji v xebat gelek aciz bn jo bo w dest pe kirin bi gelek away r liber vi kar bibirin. Bi gelek riyan direk indrek, bi xwe u ne xwe xwestin ekiro rawestnin. Le ekiro dev ji xebata xwe berneda. Di destpka saln 90 de ekiro xwest bie Kurdistana Baur w dem ten riya Tirky heb. Mamoste ekiro viza Tirk xwest Tirka vza neday j re gotin tu nikare here welat me. L tirk bi v j nesekinn, pitre di riya eteyn xwe xwestin mamoste ekiro bikujin. Mamoste ekiro ji kutina tirkan filit, l w dev ji kar xwe berneda heta roja ser dilovanya xwe tit j bawer dikir, brawestan berdewam kir.

 

Ji bo i min behsa van titn ekiro n teybet kir? Jiber ku em nuha di demek weha de dijin, ku gelek mirov dibejin qey her tit bi pera te kirn firotin, l nizanin ku her tit bi pera nayen kirin u frotin, hinek tit hene ku te firot, tu nema kar bikir . Wek nimne: wefa, dostan, hevalt, camert, hezkirin, zanebn her weha gelek titn din. Van xussiyetan hem bi hevra di km mirovan de hene, dikare hinek ji wan hebe, l ne hem bi hevre. Di exsyeta ekiro de ev xussiyetn camer hem wek kompleks bi hevre hebn. Unikalbna ekiroy Xudo di vir de b.

 

ekiro ji malbatek di brokrasya Sovyet de xwed ciheki girng b, dihat. ekiro neda d kariyera brokratik. Tev mkan w hebn w rya ilim doza welat xwe girt di we de bi serkeft b. Heyf e ku millet Kurd ewladek xwe y rhelal vendakir. Ez hvdar im ku w Kurd di peroje de ji bo nav v mirov mezin jibr nebe, nav w li dibistan an j institutek lkoln bikin. Ji bonifn Kurdan, n peroj bizanibin ku di nav millet wan de qehremann weha hebn ji bo bi milet xwe iftixar bikin ku ewlad wan j ghandine div em ekiro n wek w jibr nekin.

 

Bira ser me hemyan sax be. W ch ekiro hertim xuyan be em berya w bikin.

 

8.02.2007