Veys Aydin
VeysiAydin@gmx.de

 

 


Li Ewrpa

ptirn xebatn zanist

li ser

 

EREFNAME

 

 

 

erefxan Bedls erefname

 

Pek

 

erefname, gor ez zanim, kevintirn belgedroka Kurdan e, k bi dest kurdek hatye nivsandin. erefxan Bedls ev pirtuka drok di sala 1597an de qedandye, ango ber 510 salan.

 

L mixabin nivskar w Mr erefxan Bedls, v berhema giranbiha bi Faris nivsandye. B gman hinek sebebn v hene, wek bidurxistina bav erefxan ji Kurdistan bi dest mparatorya Osman, koberbuna malbata wan bo rana Sefew, jidayikbun perwerdehya erefxan li perwerdegehn rana Sefew.u.y.d.

 

L ez bawer dikim, heke ev pirtk, erefname , bi Kurd hatiba nivsandin, ne hew di war drok de, her wiha di war zimannas de j w biba jdereka gellek giranbiha bo Kurdoloc.

 

B gman her end ev ahasera bi Fars j hatibe nivsandin, ji qmeta xwe titek winda nake.

 

 

Werger apkirinn erefname

 

erefname bo gellek zimanan hatye wergerandin wek nglz-1827-1830(?), Alman-1858, Rus-1860, Fransiz-1868, Ereb-1948, Tirk (tp Latn) - 1971 ...

 

Hem orjnal hem j jibernivsn (kopyayn) erefname li gellek welatan belabye.

 

Dost Kurd lkolner hja lham Yazgan di nivsek xwe ya bi sernivsa Krt Tarihi erefnamenin Bati Serveni , (Maceraya rojava a droka Kurd erefname) ji lkolner naskir y Kurd Mehmet Bayrak tbnyek neqil dike. Nivsa Mehmet Bayrak di kovara Deng de bi sernivsa Trkiyede Krdoloji al malar (Xebatn Kurdoloc li Tirky) ap buye.

 

Mehmet Bayrak di nivsa xwe, ya di Kovara Deng de dibje: Heta demek nzk dihat zann, k 3 nusxayn destnivsk ya erefname heye. Min end sal ber li Pirtuxana Silman lkoln dikir li wir 5 nusxayn erefname yn destnivs hebun. Her iqas yek ji van wek wergera Tirk dihat nasn, j min famkir, k ew nusxa j bi Faris ye. Bil v di Fatih Milli Ktphanesi ( Pirtukxana Milli ya Fath ) ( liq pirtukn Al Emr ) li Istanbul ehir Ktphanesi ( Pirtukxana Bajar stanbul ) (Berhevkirinn Muallm Cevdet) du nusxayn wergerya Tirk hene. (erefname) di sala 1669an de ji hla Mehmet bin Ahmed Bey Mirza li ser bingeha esl ya Fars bo Tirk hatye wergerandin. Orentalst navdar Babinger dibje, wergeraka sala 1681 an ya ji hla em` hatye kirin, li Belediye Ktphanesi (Pirtukxana aredary) ye wergereka Tirk j du nusxa li British Museum hene. Ev wergerandina erefname li ser daxwaza Atatrk ji hla Sleyman Savci bo Tirkya Latn hatye wergerandin. Nusxeka v werger li Diyarbakir Umumi Ktphanesi (Pirtukxana Git ya Dyarbekr) yek j li Trk Tarih Kurumu Ktphanesi (Pirtkxana Rexistina Droka Tirk) di nav berhemn wergerand de ye.

 

Gor van agahyan, erefname hn di sala 1669an de cara yekem , sala 1681an de j cara duwem , dora saln 1923-1930 cara shem 1971an de ji hla Mehmet Emn Bozarslan cara arem bo Tirk hatye wergerandin. Her d wergerandinn pn bi tp Ereb, leha Osman, her d yn pan j bi tpn Latn leha Tirk, ya nu hatine kirin.

 

Wergera Ereb j di sala 1948an de li Qehre/Misir ji hla Muhammed El Ewn hatye kirin. L di sala 1958an de ap buye. Muhammed El Ewn Beg, gor agahdayina werger Tirk Mehmet Emn Bozarslan, Kurdek raq ye. (Nay bra min li ku), l min di pirtukek de xwendibu, k Muhammed El Ewn Beg ji Swreg ye.

 

Xebat lkolnn li ser erefname

 

Li ser erefname gellek tit hatine nivsandin.

 

erefname, bi dehan salane buye mijara bi sedan lkolnn zanist.

 

erefname, her wiha li Ewrpa j, bi destpka sedsala 19an de bona zanyarn Ewrp buye mijara lkolnn zanist.

 

erefname, mhtemelen di dawya sedsala 18an, destpka sedsala 19an de bi dest gerrok lkolnern Ewrp gihtye Ewrpa.

 

 

Prof. Dr. Barb hatina erefname bo Ewrupa

 

Prof. Dr. Alfred Barb yek ji kevntirn zanyar e li Ewrpa, k di sedsala 19an de li ser Kurdan pirsa Kurd nivsn zanyar nivsandye li telarn zanist gellek konferans daye.

 

Di dest min de hinek xebatn w li ser hozn Kurdan, droka Kurdan, mrnyn Kurdan wek mrya Bedls u.y.d. heye.

 

Di peroj de ez hinek nivsn v Kurdolog Ewrup y sedsala 19an pk bikim.

 

Yek ji xebatn Dr. Barb ya giranbiha wergerandina pirtka erefxan erefname ye.

 

Ev pirtuk di w dem de li Ewropa di bin nav Tarch el Ekrad (Tarx El Ekrad) dihat naskirin.

 

Prof. Barb her iqas nav v berhem hn di saln 1840an de bihstibe j, erefname gellek dereng dikeve dest w.

 

Ber bi sala 1858an j s berg (cld) w wergerandye ziman Alman pk Akademya Zanist ya Komar ya Venna kirye.

 

 

Kovara k nivsa Prof. Dr. Alfred Barb t de ap buye

Sal 1853, cih: Venna, cld: 10

 

 

Prof. Alfred Barb ber wergerandina erefname, 23 Sebata 1853an di runitineka v akademy de konferansek li ser bidestxistin naveroka erefname dide endamn bijarte, yn v akademy, k pk dihatin ji zanyarn Ewrp, yn w serdem.

 

Dr. Barb ber qedandina wergera erefname, hinek qismn w diwene van qisman di konferansn zanist de pk zanyaran dike.

 

Wergerandina erefnamey li ser bingeha nusxa Fars ya di dest w de heye, dike, l bel bi hinek nusxayn din j dide ber hevd. Di nvseka xwe ya 9 Hezrana sala 1858an de di kovara Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften (Neyn Runitinn Akademya Keyser (qiralyet) ya Zanist) Venna-Awistrya, jimara Hezrana 1858an de dibje, bi tklya wezareta derve ya Komara Awustrya nusxa erefname ya li Bibliotheque Imperial Paris bo li ser xebat bidest xistye ew kmasyn di nusxa xwe de berteref kirye.

 

Min wergera Prof. Barb bo Alman da ber wergera bo Tirk, ya sala 1971an ji hla birz Mehmet Emn Bozarslan hatye kirin.

 

 

 

Nusxa ber dest min

erefname, wergera Tirk

Werger: Mehmet Emn Bozarslan

Weanxana Yntem, Istanbul - 1971

 

 

Bona ez bizanibim, ka wergera Prof. Dr. Barb gelo raste, an na, min her du werger, anko ya Tirk u ya Alman da ber hev. Wek lkolner, zimannas werger dikanim bjim, wergera Prof. Barb wergereka gellek delal rast e. Prof. Barb erefname bi zimanek gellek hsan, l bi zanist wergerandye Alman.

 

Her iqas bingeha wergerandina Dr. Barb nusxa Fars bingeha wergerandina Mehmet Emn Bozarslan nusxa wergerandina Ereb be j, her du werger gellek ba hatine kirin tgihtina her du wergeran j hsan e.

 

Ez di v nivsa xwe de qala hatina erefname bo Ewrpa bikim li ser xebata Prof. Alfred Barb bo bidestxistina erefnamey, irova w ya li ser erefnamey hinek tbnyn w li ser Kurdan droka Kurdan binivsnm.

 

opajotinn Dr. Barb bo bidestxistina erefname

 

Prof. Barb saln 1846-1847an die ran. Pit nav Tarich El Akrad dibihse, gellek mijul dibe bo bidestxistina v pirtuk.

 

Di koferansa 23 Sebata 1853an li Venna, (paytexta Awistryaya ro) de dibje:

 

Yek ji berhemn her giringa ya gerra min a zanist li ran di saln 1846-1847an de ev berhema k ez niha ji we re qal bikim, anko ya ji hla gerrok zanyarn Ewrp bi nave Tarch El Akrad , anko Droka Kurdan , t binavkirin. Ev berhem, ji hla zanyaran wek jdera droka gel Kurd welat w gel, (anko Kurdistan), t nasn. L ev berheman wiqas km in, k ev pirtk bi nave xwe y esl nay naskirin. Sebeba v j ewe, k ev pirtuk gellek kme ne hew li ran, her wisa li Kurdistan j bi gellek zehmet bidest dikeve

 

Li vir titek balk heye, k di w dem de muhtemelen wergera erefname bo Ereb di bin nave Tarx El Akrad ber nusxa orijinal a bi ziman Faris ghatibe Ewrpa. Ji ber v yek j zanyarn Ewrup pirtka erefxan bi pirran bi nave wergera Ereb, anko Tarich El Akrad, bikar tann. Ji ber v j Dr. Barb dibje, ev pirtuk ne bi nave xwe y esl, anko erefname, l di bin na wergera Ereb Tarch El Ekrad t naskirin.

 

Prof. Barb cara yekem di Herbelots Bibliotheque Oriantale de rast nave Tarch El Akrad t. Bil v nav rast nave s pirtukn din yn li ser Kurdan t:

 

Yek ji wan Droka Seleheddn Eyub ye.

 

Ya din li ser Malbata Selahaddn Eyub ye.

 

Ya shemn j her iqas bi nave Tarchy Scheref Chan El Bdls (Diroka erefxan Bedls) hatibe bi navkirin j, Dr. Barb gor naveroka v pirtuk dibje, ev pirtuk j li ser jyana Selahaddn Eyub ye. Bi a navk din hatye lkirin di pirtuxande bi v nave a hatye bi cihkirin.

 

Dr. Barb gellek lkolnan bona bidestxistina erefnamey dike.

 

Di pirtuka misyonr Malcolm ya 1815an de bi nav Geschchte von Persien (Droka Farsistan) rast nav Tarch el Akrad (erefname) t. Malcom di v pirtuka xwe de ji erefname gellek caran agahyan bi cih dike, l bel nave nivskar w bi a wek erefeddn dinivsne.

Gor bawerya Dr. Barb, Malcolm Ewrupy yekeme, k ev pirtuk anye Ewrupa. Lewra hevry Malcolm, McDonald Kinneir, k di seyahata Malcom de refaqatya Malcolm dikir, di sala 1827ande behsa seyahata xwe ya sala 1810an bo Senne dike dibje Malcolm ev pirtuk li bajar Senne ji serok era Mohizz (Mukr ?) girtye . Bi waly Senna re j nusxayek hebuye. L di nusxa wal de hinek kmas hebune. Wal nusxa Malcolm j girtye, k kmasya nusxaya xwe temam bike. Waly Senna dema k nusxa Malcolm l vedigerrne, pirtukeka li ser droka Mrya Erdelan j dide w. Malcolm bi v dyary gellek kfxwe dibe.

 

Dr. Barb opajotina xwe berdewam dike. Gi v opajotin de rast pirtuka Claudius James Rich t.

 

Deh salan pit mirina Rich jinbya/jinebya Claudius James Rich di sala 1836an de pirtka w ya bi nave Narratives of a recidence in Koordistan diwene.

 

James Rich di nitectya (qameta) xwe ya li Kurdistan gellek lkolnan dike gellek belge berhev dike. Ew bi xwe j bi opa pirtka erefxan erefname dikeve. Die bajarn wek Senna Silman. Gellek hevdtin bi zanyar serokhozn Kurdan re pktne. Li Silman serokhoz Baban Silman alkarya w dike. Gellek agah li ser mrya Baban dide w belgeyn destnivs nan Rich dide. Rich ji ber van destnivsan agah werdigre dixe nav rupelln pirtka xwe ya bi nave Narratives of a recidence in Koordistan . Daw bi daw nusxak erefname, k Rich j w bi Tarich El Akrad bi nav dike, dikeve dest w.

 

Jinebya Rch di pkya weandina pirtka Rich de dibje, gellek pirtk wek mrat ji Rich maye. Yek ji van pirtukan j Tarich El Akrad e. Jinebya Rich, agah dide, k w tev Tarich El Akrad (erefname) hemu pirtkn Rich wek dyar daye British Museum (Muzexana Brtan). Ji ber k jinebya Rich tu agahg li ser v yek, gelo Rich ev nusxe ji ku pdekirye, nade, Prof. Barb bawer dike, k Rich ev nusxa erefnam ji waly Senne girtye.

 

Her iqas Prof. Barb gellek caran ser li British Museum dide, k v nusxa erefnam bo lkoln bidin ber destn w, British Museum bersiveka ern nade w. Prof. Barb xemgnya xwe tne ziman dibje gellek mixabe, k ta v sale, ango 1853an, ev berhema drok ya giranbiha bo bikarhnn zanist nehatye wergerandin.

 

 

Dr. Barb u droka Kurd u Kurdistan

 

Berdewmya gotinn xemgnya xwe de Prof. Barb wiha dibje:

 

Gellek caran cerribandinn lkoln li ser droka gel Kurdistan, k hn ji dema Xenephon xwe daye hiskirin, hatye kirin. Ev gel w dema Xenephon bi mrxasya xwe gellek tirs xistibu dil dehhezaran, ro j bi hesten xwe yn serxebun landin, adetn xwe yn xav neguherrne. ro j tirs dixe dil koa tacrn Faris Tirk

 

Divt em enteresa xwe ya drok di v war de gebikin. Lewra ev gel, (ango gel Kurd/VA), milletek pirr kevn e. Ev gel i ser erdn asur-med, li rojhilata navn (Orient) her iqas guherrtinn syas yn din j pk hatibin, bi awak serdest serxwebuna xwe ya nitiman di bin serokatya mrn xwe de parastye serbilindin bi rehn xwe yn mr/qiralEv serberzya wan serdema Assur Med tne bra mirov.

 

Prof Barb giringya rola Kurdan pit belavbuna slam di nirxne dibje, pareka Kurdan giring heye li ser avabuna dewletan li rojhilata navn.

 

Lewra Weke t zann Kurdan pit belavbuna slam li rojhilata navn gellek dewlet mr yn bi hz ava kiribun.

 

Rola Kurdan di errn navbera Faris Osmanyan de j gellek mezine. Hoz ern Kurdan gor berjewendyn xwe car car li gel Osmanyan, car car li gel Farisan tiffaq datanin. Ev yek j bona serkirdn mporatoryn Osman Farisan dibu sebebn balgirtina helwesta Kurdan di errn her du dewletan de.

 

Prof. Dr. Barb di w bawery de ye, k ev beravgirtina helwesta Kurdan di serdema Roma Sasanyan de j rolek giring lstye. Gerek Roma gerek Sasan di errn xwe de mecbur mane, gor helwesta Kurdan syaseta xwe ya err li dij dijmin sazbikin.

 

Prof. Barb: Di nveya duhema sedsala bor de (sedsala 18an) Kerm Xan Zend ji hoza Zend bi mrtya Kurdan derdikeve ser text Farsistan. L mixabin ev mrt pit 40 salan serkirdayet ji hla Kaaranve hat hilweandin. Lbel ev serkeftina bona Kurdan buye remzek (sembolek) die serbilindya nitimanya Kurdan de. Kurd ji ber regez rehn xwe yn mrxas bi maf dda li ser text taca Farsistan dikin

 

Welat Kurdan heta ber demek wek welatek nenas, terra incognita , bu. L di v navber de gellek lkoln hatin kirin. Gellek gerrok zanyarn Ewrup un wir. Lkolnn xwe an j gerrnameyn xwe weandin. Dsan j hn mijek/dukelek li ser droka v gel heye. Min ji xwe re kir armanc, bi lkolnn di v berhem de (erefname) v mij/dukel ji hole rakim .

 

Bi van gotinan Dr. Barb meyla xwe ya peroja xwe kar lkolna xwe ya li ser droka Kurdan dide xuyakirin.

 

Bi rast j pit van salan Dr. Barb gellek nivsn zanist diwene konferansan li telarn akademyn zanist dide.

 

Prof. Barb xwe gellek bextewar ad dibne, k wek zanyar w roj, anko 23 sebata 1853 an, li berdem v akademya zanist de v axaftin dike.

 

V xebata xwe j wek xizmeteka xwe ya nitiman beramber welat xwe dinirxne.

 

Konferansa Prof. Dr. Barb

Dr. Barb di konferans de, anko 23 sebata 1853 , pit v gotara pky dest bi danasna erefname dike. L dixwaz ber naveroka erefnamey, nivskar v pirtk, anko erefxan Mr Bedls bide nasandin.

 

Nasandina erefxan

 

Prof. Barb wisa dibje:

 

Nivskar v berhem di pirtuka IV.emn de behsa/qala xwe dike. Gor v nasnamey, nav nivskar eref e. Neby mrtya kevn a Bedls ye. Kurr emseddn e. emseddn di sala 941an / ko de wek mr ketye una bav xwe. Sal nivek pit serkirdayety xwe Ulema Osman zordar l kirye mecbru kirye, mrnya xwe bi waltya Melet biguherre. Li dij v derdikeve. Pita xwe bi soza girseyn hoza xwe bi Slman Beg, mr Sason, gir dide. L bel (ev kesan/VA) bi w re xayin derdikevin. Dwana Osman gellek darbeyan l dixe. Ji ber v yek, mecbur dimne, kobery qebul dike. Bi hinek mirovn xwe re die ba ah ran ah Tahmasb . ah Tahmasb pewazyek germ l dike w bi ritba Xan di xemilne. Wek mal u milk gellek erd j dide w

 

eref di koberya zordar/sirgn de ji dayika xwe dibe. Heft sal pit sirgnya bav xwe 20 meha zilkad a sala 949an/ko li bajar Kerehrud ji dayik dibe. Di qesra ah Tahmasb li ber dest x Emr Bilbas perwerdeyeka gellek dewlemend kr werdigre. dara gellek deveran dike. Sala 948an/ko ji hla ah smal Mrza li qesra ah wek Emr El Omra bo hemu Kurdan (wek serdar hemu Kurdan/VA) t bi wazfe kirin. L pit demeka kurt dilnexwazn w fesadya w li gel ah smal Mrza dikin. Xwed girav, erefxan pitgirya serhildana Sultan Hsn Mrza , pismamek ah smal Mirza, dike bona hilweandina ahya ah smal Mrza. ah smal Mrza bawerya xwe bi fesadya van kesan dike erefxan dine Naxewan. Li wir sal nvek wek wal dimne. Li sala 986an/ko bi alkarya Mr Mran Xusrew Paa , Zeynel Beg Hekkar, Hesen Beg serokhz hoza Mehmud li gel Sultan Murad IIIem Osman vedigerr ser mrat bav baprn xwe. Sala 1005an/ko dest ji kar vedikne law w emseddn dikeve na w

 

Danasna Naveroka erefname

Pit v nasandina erefxan a dirj, Dr. Barb dest bi danasna naveroka erefname dike wisa neqil dike:

 

Di destpk de erefxan qala vegerrandina xwe ya ser mulk xwe, perwerdeya xwe, enteresa xwe bo drok, sebebn nivsandina xwe li ser droka Kurdan Mrn Kurdan dike.

 

erefxan agah li ser avkanyn bona v berhem bikaranye dike. Dr. Barb ev yek wisa dinirxne: erefxan berhemn drok yn Faris, gotarn prmrn zanyar, mirovn bawermend, tecrubeyn ahdan bo nivsandina v pirtk bikar anye.

 

Ji xwendevann v pirtuk j daxwaz dike, bawerya xwe bi rastya naveroka v pirtuk bnin.

 

erefxan, berhema xwe bi ar pirtukan pagotinek dide nasandin.

Pellek ji nusxa erefname ya bi zaman Faris.

Ev nusxa buye bingeha wergera Prof. Dr. Barb bo

ziman Alman 1853-1858 - Venna

(Min ev wne ji nivsa lham Yazgan wergirt)

 

 

Dr. Barb wisa dinivse:

 

Pek/pgotin agahyn git li ser rehn Kurdan erdnasya welat wan, zimann wan yn cuda cuda, li ser hoz, er tayfeyn Kurdan, jyana wan ya civak abor dide.

 

ar pirtuk behsa/qala mrn Kurdan heta sala 1005an/ko dike.

 

Nivsara paek/pagotin qala droka serdarn Osman, ran Turanyan heta sala 1005an/ko dike Ev berga ne bergek pirr giring e. Bes qala mijarn nas li ser droka Farisan u. y. d. dike. end titn hurik wek nenas t de derbasdibin.

 

Prof. Barb ji vir p de dest bi axaftina xwe ya li ser naveroka erefname dike.

 

Bi wergereka kurt di bin hinek sernivsande naveroka erefname pke bedarn konferans dike.

 

Prof. Barb di v konferans de wergera xwe gellek kurt bi v away dide nasandin:

 

Nivskar pirtuk reha Kurdan bi s agahyn nakok beyan dike. Dr. Barb qala ev her s yan, afirandina Kurdan ji zarokn ji zilma Dehaq xelasbune, ji pkhatina cnan zewaca hut (dw) nsanan, dike dibje, erefxan Kurdan wek gelek tevlihev (melez) dide nasandin, (erefxan) dibje lbel ten xuda zan, Kurd ji i afirne. Dr. Barb. vaya wek efsaneyn nedyar/pkenok ( curiosa ) bi nav dike.

 

Di berdewamya axaftina xwe de Dr. Barb naveroka erefname bi v rz pk dike:

 

(1-) Belabuna erdnas (coxrafi) :

 

Gor w, erefxan, Kurdistan, anko welat Kurdan bi xetek serrast ji kendava Faris heta Mere Melet, ji Fars ber bi bakr, anko ji raqa Faris, ber bi Aderbeycan Ermenya mezin biuk, ber bi bar hla raqa Ereb, anko Musil Dyarbekir digre nav xwe. L hoz ern Kurdan li rojilata dur rojavay dur j hene.

 

(2-) Belavkirina gor zimann cuda cuda adetan :

 

Kurd ji ar be n gel pk tn, k ji hla ziman adetan de ji hev gellek cudane. Yn her pirrtirn Kurmanc in. Pit re Lor, pitre Kelhor paan j Goran tn.

 

 

(3-) Grupn gor Hoz Cih (newaran):

 

Mran navn xwe an ji nav hoz ern xwe, an j ji cihn, k l dijn, werdigrin. Mrn wek Hekar, Soran, Baban Erdelan navn xwe ji navn ern xwe girtine. Mrn wek Hesenkf, Bedls, Xazo Egl navn xwe ji cihn jyana xwe dimenin wergirtine.

 

 

(4-) Xyn (qereqtern) (Kurdan) :

 

Kurd bi pirran mrxas in. Camr in serbilin in... Pirr caran diz levan in, ji ber k li xwe dann, her end hejar/feqr bin j, parsek nakin destn xwe li ber kesek venagirin. Ji ber v xy xwe j gellek qehreman mrxas ji nav wan derketye.

 

(5-) Qehreman mirovn navdarn gel Kurd :

 

Rustem droka Faris, k wek Rustem Zebul j t naskirin, (ji ber, k li Zebulistan ji dayika xwe buye), bi regez Kurd e. Ji hla Frdews j bi Rustem gurd (an Kurd , wek Yewnan dibjin Kurdoi Gardavia) t bi nav kirin.

 

Rustem gurd/Kurd di pirtuka Frdews de

 

Behrem ubn , serleker navdar e di qesra Hormuz de, k li Turkstan Xorasan qehremanyn mezin yn leker nan daye. Behrem ubn neby malbata mrn Kert Gur e. Ev malbata 4000 salan li Lor serdar kirine, li ser nav xwe pere apkirine xutbe dane xwendin Hal wext wan di serdema erefxan de pirr ba bu ye.

 

L Dr. Barb dinivse, pit temambuna pirtuka erefxan, di sala 1008an/ko de ah Ebbas Mezin ri dibe ser devera van yan serdarya v mrty, anko Loran, bi daw tne.

 

Li gel ev qehremann Kurd navn qehemann din j nav gel Kurd dixemilnin wek

Mewlana Taceddn El Kurd . Mewlana Taceddn ber li Bursa mamostet dike, pa di bin dara Orhan de buye wezr mezin. Di dema Sultan Osman Orhan de nav w buye Taceddn, anko tac dn.

 

Peykar qesra Xusrew Perwz, Ferhad , wisa bi nav deng bu, k Nzam nav w kirye mijara sitran helbestn xwe Ferhad kurdek Kelhor bu

 

Dr. Barb bi end rzikan dsa qala xuyn (qerektern) Kurdan dike li ser bingeha agahyn erefname oln Kurdan dide nasandin.

 

 

(6-) Dr. Barb: Ol :

 

Pirranya hozan/eran bawermendn slam ne. afi ne. Hinek ern dora Musil, Sur wek Tasen (Dasin/VA), Chaled (Xalt/Xald/VA), Besnan, qismek Mahmud, Bocht (Bot/VA), Dumbal (Dimil/Dimbel/VA) zid ne. Dibjin, em mrdn x Ad y ji malbata Merwan ne...

 

Gora x Ad li devera Musil, li yay Lali e. (zid) dibjin, x Ad roj nimja wan girtye ser xwe. Ji ber v yek, d roja qyamet b siza dadgehkirin derbas biht bibin..

 

Li ser bingeha naveroka erefname, Dr. Barb li ser and/kultura Kurdan j wiha dinivsne:

 

 

(7-) and (Kultur) :

 

Her iqas ji zanyaran qet hez nekin j li Kurdistan, bi taybet li devera Amada (Amd) gellek zana mirovn perwerde hene, k bi zanistyn wek drok, mafnas (huquq), olnas (lahyat) rziman, syntaks, stylistik, mentq, ben din mijulin. Di gellek ben zanistde berhemn giranbiha pkanne Li gel serkirdayetyan, mran pirr bi rz in qedr wan t girtin.

 

 

 

Dmenek ji bajar Bedls Sala 1681

avkanya wne: Gravrlerle Krtler / Bi Gravuran Kurd

Mehmet Bayrak Ankara 2002

 

 

Li ser rewa syas ya serdema erefxan Dr. Barb bi v ikl ji erefname neqil dike:

 

 

(8-) Rewa syas :

 

Ern Kurden hevdu nagrin. Yek naxwaze tkeve bin emr y din. Mewlana Sadeddn j di pirtuka xwe ya Droka mparatorya Osman bi ziman Tirk wisa dibje: Hestn wan hest jihevveqetan ye. Erkn wan serxwebuna wane. Di nava wan de b peyva xuda qet bendek din nne. Di w war de t gotin, k dema ( Hz. ) Muhammed ola xwe dide nasandin, mrn hemu dinyay tn ba Hz. Muhammed, k beramber w, rz naskirina xwe nan bidin. Oguz Xan, k w serdem serdar Turkstan bu, mezinek Kurdan ji Bexdad bi nav Zamn dine ba pxember. Ev Zamn mirovek ewqas girs, avtj, esmer bi hbet bu, k dema av pxember bi w dikeve, ditirse ji Zamn dipirse, ka ew (Zamn) ji i millet ye. Zamn dibje Ez Kurd im. Li ser v yek pxember dua tika (rica) ji xuda dike, dijminek wisa bi xof nehle yektya xwe dayne. Ji ber v yeke j her dem ji hev cuda ne ji hev pare pare ne.

 

(9-) Rewa civak :

 

Ji ber k kesek xwed erk serokek wan y miterek nne, kutin xwnrj di rojeva wan de ye. Caran dikanin bona titn b qmet xwnrjyeka hov pk bnin.Xwna mirovek bi berdldana keek, hespek an j bi end heywann din bte paqijkirin.... Kurd gellek zarokan dikin. Heke hevdu nekutana, ew jimara wan hewqas pirr ba, k ne hew Farsstan, her wiha hem dunya d biketa xeterkaa birbun xela y.

 

(10-) Rewa jyana madd :

 

Ji ber k Kurdistan Loristan welatek xwed yayn as daristanan e, pirr zew andin l nne, gel v der bi pirran jyaneka tunebun xela dimenin. Pirr wan nan garis pella garisan dixwin. Hewqas serbilindin, k bona bakirina rewa xwe an bona xwarina nan genim xurekn batir, tu caran xulamtya kesek nakin

Serdarn dirawse (derudor/cran) tu caran helwesta dagrkirina git ya welat wan negirtine. L dyar girtine, bace wergirtine, alkar xwestine wergirtine. Zatan dagirkirin bi xwestana j, d nikanbana bi temam zora w/wan bibana. Her iqas dem u dem zora hinek mran biribin j, mecbur mane, u demek bi unda mal milkn wan bi unde li wan vegerrandine.

 

 

Pit van agahyan Dr. Barb dibje, di nusxa berdest w de, nusxa Faris ya destnivs, hinek cihn km hene ji ber ayn wergeran hinek nakok hene derbar droka hinek mrn Kurdan de. Yek ji van nakokyan eve, k di nusxayek de qet qala mrya Zerzan u Ruen Suman nay kirin.

 

Dr. Barb hv dike, k nusxaya Malcolm tkeve dest w, da kanibe v nakoky bi alkarya nusxa Malcolm ji hol rake.

 

Droka Mrn Kurdan

 

Dr. Barb derbas pkkirina droka taybet ya mrn Kurdistan dibe.

 

Dr. Barb wergera xweya kurt wisa berdewam dike:

 

Pirtuka yekem di pnc berg an de qala mrn Kurdistan dike, yn serdar serxwebun xistine destn xwe, k ji hla droknasan ve j wek mrn serbixwe tn bi navkirin.

 

Berga yekem qala mrn Dyarbekir Cizr dike.

 

Berga duhem qala a) droka mrn Dnewer, k bi nav Hesenew tn naskirin; b) droka mrn ehrezor (bi sala 500 /ko bi daw t) dike;

 

Berga shem qala droka mrn Loristana Mezin , k bi nav Fezlew tn naskirin (bi sala 827an bi daw t) dike;

 

Berga arem qala droka mrn Loristan Biuk dike (bi sala 1005an/ko bi daw t);

 

Berga pncem qala droka Sultann Misir Sur , yn di bin nav Eyyub tn naskirin, dike.

 

Pirtuka duhem di pnc berg an de qala mrn Kurdan dike, yn k heriqas ne serbixwe bun, lbel li ser nav xwe pere apdikirin xutbe didan xwendin.

 

Berga yekem droka mrn Erdelan e. Bi sala 1005an/ko bi daw t;

 

Berga duhem qala droka mrn Hekkar , k bi nav embo tn naskirin, dike bi sala 1005an bi daw t;

 

Berga shem qala droka mrn Amd bi nav Badnan dike bi salla 1005an/ko bi daw t;

 

Berga arem qala mrn Cizr , k di bin nav Bot nasdarin, dike, ev j p tn ji s serdary:

 

1) Mrn Cizr,

 

2) Mrn Gurgil,

 

3) Mrn Fenek

 

bi sala 1005an/ko bi daw t.

 

Berga pncem qala droka mrn Heskf , ki bi nav Melkan tn naskirin, dike u bi sala 1005an/ko bi daw t.

 

Pirtuka shem di s qism an de qala droka van mrn Kurdistan yn din dike bi stsna mrn Bdls.

 

Ev mrn Kurdistan yn din j ev in:

 

Di qism yekem de droka mrn emgezek , bi serdarya

 

•  Mrn Mecengerd,

 

•  Mrn Pertek

 

•  Mrn segman (ta sala 1005an/ko)

 

t pkekirin.

 

Di qism duhem da qala droka mrn Mirdas bi serdarya

 

•  Mrn Egl,

 

•  Mrn Palu,

 

•  Mrn Carnuk (rmug) dike.

 

Droka vana j ta sala 1005an/ko hatye nivsandin.

 

Qism shem qala droka mrn Sason dike ta sala 1005an/ko;

 

Qism arem qala droka mrn Xzan ta sala 1005an/ko dike, k p tn ji serdarya

 

•  Mrn Xzan,

 

•  Mrn Meks,

 

•  Mrn Asbajerd

 

Qisem pncem qala droka mrn Kils ta sala 1005an/ko dike;

 

 

Qism eem qala droka mrn rwan dike, k pk tn

 

•  Mrn Kufra,

 

•  Mrn Irwan (Eruh),

 

•  Mrn Kern/Kurn (Kurt)

 

ta sala 1005an/ko

 

 

Qism heftem qala droka mrn Zarx / Zirkan ta sala 1005an/ko dike bi serdarya

 

•  Mrn Dasin,

 

•  Mrn Kardekan/Girdikan,

 

•  Mrn Atak (Hetax),

 

•  Mrn Tarcl /Tercl

 

Qism hetem qala droka Sojd / Siwd/Sivd dike.

 

Qism nehem qala droka mrn Silman/Silvan dike, k pktn ji serdarya

 

•  Mrn Kalb (Qulp/Pasur),

 

•  Mrn Meyaferqn (ta sala 1005an/ko)

 

Hew wisa di berdewam de bi deh qisman qala mrn Kurdistan yn may dike.

 

Qism yekem qala droka mrn Soran ta sala 1005an/ko dike.

 

Qism duhem behsa droka mrn Baban dike ta sala 1005an/ko

 

Qism arem qala droka mrn Biradost ta sala 1005an/ko dike, k pk tn ji serdarya

 

•  Mrn Sumac/Somay,

 

•  Mrn Tarkur/no

 

Qism pncem droka mrn Mehmud ta sala 1005an/ko pk dike,

 

Qism eem droka mrn Dunbel ta sala 1005an/ko dike,

 

 

Qism heftem qala droka mrn Kelhor , k pk tn ji

 

•  Mrn Pilingan,

 

•  Mrn derteng Darna,

 

•  Mrn Mahdet ta sala 1005an/ko   dike,

 

Qism hetem droka mrn Bane ta sala 1005an/ko dide berav.

 

Berga shem ji ar qisman pk t. Li vir droka Kurdn ran, anko Goran hatye nivsandin.

 

Di qism yekem da droka mrn Syahmensur,

 

Di qism duhm da droka mrn eken,

 

Di qism shem de droka mrn Zengene

 

Di qism arem da droka mrn Pazg

hatye qalkirin.

 

Pirtuka IV.em qala droka mrn Bdls ta sala 1005an/ko dike. erefxan li vir droka Bedls, avahyn unewar hoza her kevntirn ya w dever dide nasandin.

 

 

Paek encam

 

Wek li jor j min nivsand, Prof. Dr. Alfred Barb li ser Kurdan cure cure nivsn zanist afirandye.

 

Bi van xebatn xwe Dr. Barb yek ji zanyarn Ewrup ye, di sedsala 19an de xizmeteka ba bona Kurdolocy kirye.

 

Xebata w ya wergerandina erefname yek ji xebatn w ya her firehtire.

 

Pirtuka IV . emn ya erefnamey li ser mrnnya Bedls j wek nivseka taybet bi irove weandye dsa di koferanseka zanst da pk zanyarn serdema xwe kirye.

 

Bil xebata li ser erefnamey Dr. Barb hin xebatn nivsn w li ser hoz ern Kurd Kurdistana w dem heye wek Ern Kurd li bakur Kurdistan

 

Min d di peroj de nivsa w ya bi irove li ser mrnya Bedls bi nusxa wergera Ereb bo Tirk bidim ber hev u irove bikim.

 

 

Her wisa ez xebata w ya li ser er hozn bakur Kurdistan di sedsala 19an de bi irovek pk bikim

 

Hinek tbn :

•  Min hinek nav bjeyen di nivsa Dr. Barb de wek orijinala nivs wergirt t de tu guherrandin nekir. Bes li hinek cihan navn hinek eran an bi ikl nivsandina nusxa Tirk an j cih navn eran bi ikl gotina di Kurd de l zde kir u bi (VA = Veys Aydin) nan kir.

 

•  Ji ber k ne mijara v nivsa min ne naveroka erefname bi xwe ye, di nivsa Dr. Barb hinek a j hebin, min dest ne da naveroka nivsa Dr. Barb van ayan serrast nekir.

 

•  erefname wek berhemek bi xwe mijareka giring a lkolneka zanistye. Mebesta nivsa min ne erefname bi xwe ye. Mebesta nivsa min eve, k droka ghatina erefname bo Erpa bidim ber av nivsa yek ji kurdologn Ewrup y sedsala 19an pk irove bikim.

 

•  Di hinek cihan de min bona tgihtina (famkirina) batir hinek bje li nivsa Prof. Dr. Barb zde kir.