Veys Aydin
VeysiAydin@gmx.de

 

 


 

GOTAREK SERHENG (ALBAY) URIS

USHMAKOV

(UMAKOV)

li ser

KURDAN

1828-1829

 

Werger ji Alman:

Veys AYDIN

 

 

 

 

Pkyek pwist

 

Di destpka sedsala 19ande navbera mparatorya Uris u mparatorya Osman naqoqyn mezin hebun. Arta Uris di saln 1828-1829ande hinek erdn di bin dest Osmande dagr kiribin. Di nav van erdande bakur rojavay Kurdstan j hebu. Leker Uris, ji Agir, Erzerom heta bajarn Wan u Bdls xistibun dest xwe. Lekern Uris end salek li van devern Kurdstan j man.

 

Di van salande tkilyn lekern Uris bi Kurdanre j peyda bu. Hinek hozn Kurdan li gel Osmanyan dij Urisan, hinek hozn Kurdan j li gel Urisan dij Osmanan bedar err bun. Di v errda bi hezaran Kurd hatin kutin, bi sedhazaran Kurd ji cihn bav u kaln xwe bun; gundn wan hatin wrankirin; aristanyeta wan hat xirapkirin.

 

Gellek hoz u ern Kurdan pit vekiandina arta Uris rast rin arta Osmanyan u ern Kurdan, yn li gel Osmanyan cih girtibun, hatin.

 

Yek ji fermandarn arta Uris, albay Umakov bu. Bi tayebet ev efser (subay) hem ji bona berjewendya leker, hem j ji meraqa exs tkilyn xurt bi Kurdanre danbu.

 

 

 

Pit vekiandina leker Uris ji erd Osman u bakur rojavay Kurdistan fermandar Uris Albay Umakov li ser v err pirtukek nivsandye. Nav Pirtuka w, Droka Tevgern Leker li Turkya Asay yn saln 1828 u 1829 , bu. Ev pirtuk ji hla A.C. LAEMMLEIN bo ziman Alman hatiye wergerandin u li sala 1838ande li bajar Leipzig/Almanya ap buye.

 

Pirtuk, ne ten behsa err, lbel herwisa behsa herm, geln herme (wek Tirk, rmen, Kurd), xwezayya (tebata) herme u.y.d. dike.

 

Umakov, ber ku leker xwe bi unde bikne, bi srar alkar ji ar (qiral) Uris u fermandarn xwe yn li Uris dixwaz, ku ew ern Kurdan, yn di errde alkarya arta Uris kirine, li gel xwe bibe Uris. Umakov, bo koberkirina Kurdn pitgir Uris daxwaza peran, alkarya lojstk u amadekirina erd u xanyan bo Kurdn ku biin Uris u li wir bi cih bibin, dike.

 

Pit v err gellek hoz u ern Kurdan, i Misilman i zd, k jimara zdyan gellek bu, ko kirin, un, li hinek devern di bin dest Urisde bi cih bun.

 

(Di nivseke din de ez behsa v err, rola Kurdan, rewa Kurdan, bi taybet zdyan li devern wek Qers, Bazd, Mu, Wan u.y.d. u her wisa behsa bi cihkirina ern Kurdan pit v err li devern di bin dest Uris wek Gurcistan, Ermenistan u. y. d. bikim )

 

Umakov , ji ber ku di pirtuka xwe de pirr behsa Kurdan dike, pwist dibne, di heman pirtuka xwe de gotarek (maqale) li ser Kurdan binivsne.

 

Ev belgeya drok, k ji ser w nzk 200 salan derbasbuye j, hinek titn girng didin ber av. Her end di destpka sedsala 19ande zanyar u lkoln li ser Kurdan gellek km bun j, Umakov wek ahdek hemdem zanyar u nerrnn xwe yn li ser Kurdan xistye nav pirtuka xwe. a tde hebin j, gor w serdem ad (normal) bun.

 

Min ev gotar b irove ji Alman wergerrand Kurmanc. Min hew li hinek cihn pwist bjeyn bo batgihtin bi kar an, heke min zanyar l zde kiri be, min ev bi (V.A.) nan kirye.

 

Ez hv dikim, ev belge bo lkolnn Kurdperweran bikr (fayde) were.

 

Veysi AYDIN

 

 

 

 

 

 

Li ser

KURDAN

1828-1829

 

Albay Umakov

 

(Rupeln 106-114)

 

 

 

Kurd ro nitecyn erdek dirj li Asyay, ji ji pn Agir heta pxla behra Faris, an j heta Xuzistan in (x) . Ev dmena ku Kurdistan an j Krdstan t bi navkirin, d ne xwedy ikl xwe y ber e. Pareyek w y mezin ketye bin dest Tirkan u pareyek mezin ketye bi dest Farisan. Hebuna gel Kurd, (k Uris wan bi Kurtinzen bi nav dikin) ji demn gellek kevn di hinek delln drokde tn destnankirin: Yekem spat, bi ahdya Xenophon, k bi vekiandina xwe a bi nav u deng nitecn Kurdistan bi nave Kardux bi br tine.

 

 

 

 

 

 

x- Jaubert dibje, tixubn erdn Kurd tde dijyan ji bakur Kolxs, rojhilat her du Medya, baur Xalda u rojavay Ermenya biuk dorp dibu.

 

 

 

 

spata duwem droknivsn Rom pk me dikin, yn heman gel (gel Kurd/V.A.) bi Korduensen u Korduen bi navdikin (x) . Ev Kurd, ji dema nenas ya qirna kevn (antik) ew devern bilind yn Asya, cihn Dcle, Ferat u Kur dizn (derdikevin), n kirine; her iqas kmasya yektyeka di navbera wande damezirandina komarek man kiribe j, zora wan ji hla qet hzekve nehatye birin. (Kurd) xwedan laek gellek bi qawet, (mirovin) wrek (cesur), tkel karn kes nabin, lbel tolhildar in u gellek nirx (qmet) didin mevanan (mvanperwer in). Hinekn wan mijul andiny ne. Bona ev karan, mal u xanyn wan hene. Hinekn wan pz u tarin xwe li zozanan dirnin (xx) . Di jyana xwe ya koeryde, di konan de dimnin

 

Rewa wan, ya syas, Ewropaya qirna navn tne bra mirov. Bi awayek dimuqrat u bavdest (patriarxat) serokn wan pesn xwe didin, k seranser ji ra bav yekem (pxember) Nuh hatine (ango nebyn Nuh). Dirj u ziravbun, seravek (r) dirjok, avn agirn, pozek qertel, simblek bi xof (tirsdar), ji hinek tabetmendyn Kurdan in. Bes yn pr, rihn xwe berdidin (dirj dikin).

 

Ciln wan, ji ciln Tirk, Faris u Ereb pirr cewaz in. Sakoyek (akt) kurt bi trjn dirj, k ber bi pave davjin, aln pirr fireh, potn an j kela, u turbaneke xwar didin ser sere xwe. Serokhoz trjek sor y paik (kalpak) bi paya turbana xwe vedikin. ekn bi pirran ji cotek an du cot devanan dixin ber pita xwe. Trek dirj, rek xwar end trikan j dixin ber pita xwe. Tu caran peyat err nakin. Wek mamostan li hespan suwar dibin. Hespn wan bi taybet li Asya bakur bi nav u deng e.

 

Ziman Kurd naibhe zimann rojhilat n din wa dyare, ji dagrkarya Moxolan virde li yayan as maye u wek zimanek kevn y Asyay xwe parasitye. Faris, Tirk u Tatar bi zehmet hevdu famdikin. Carna di bjeyekde du ta s R tip li p hevdu t bikarann.

 

 

Kurd xwe Misilmann mezheba Omer dinasnin, lbel ji ber nezanbuna wan u pamayyn oln kevn, yn bi ola xwe ve tkel dikin, ji hla Misilmann din wek nebawermend tn naskirin.

 

 

 

x- Klapproth di wergera xwe ya ahnama Frdews de v efsaney li ser pkhatina Kurdan dinivsne: Zilma Dehaq, qiral Pdadyan, welat Faris xistibu sefaleteka mezin. Li ser her du miln w du marn xwnxwar n hatibun. Bo akirina maran her roj du mejy mirovan dixwarin. L abaz qiral her roj mirovek rizgar dikir u diand ya. Yek ji van mirovn rizgar bibu, bapr Kurdan e. Di v efsanede ekere dibe, ka Faris i nerrn li ser reh Kurdan heye. Lewra mirina Dehaq di sala 179an ya it tofana Nuh t nankirin. Frdews dibje, tofan 4145 sal ber zayina sa qewimye. Ev t v watey, ku 1099 salan ber demhesaba samartan u 1795 salan ber demhesaba Ibryan e.

xx- Jaubert jimara pezn ji Kurdistan her salb bo Konstantinopol (Istenbol) tne andin bi 1 nan dike. Bona ghatina wir 1 derbas dibe. Eyane, ko arta Osman pwistya xwe a got di err dij Fransizan li Misr u Sur bi gotn ji Kurdistan a dike.

 

 

Di nav van Kurdan de zd cihek mezin digre. zd li paatyn Mu, Bazd, Erzerom her wisa li hemu Kurdistan belav bune. Jimara wan qas milyonek ye. Dijminn fileh (krstyan) u misilmanan in. Bawer bi ruh neba dikin. Nav xwe ji xelfey Ereb y duwem Umaizid, kur El Husn kutye, digre. Gorra avaker din wan, x Ad, li Musil e. Ji ber ku zd erab vexwarokn din vedixwin, ji hla Misilmanan tadey dibnin. Di demn jidayikbun, zewac u mirinde diin ba melley misilmanan. Ziman u ola Kurdan heta niha ji hla tu zanyaran nehatye lkolan. B guman lkolnn wisa d ronah bnin ser droka Asyay.

 

Qereqtera Kurdande err u landin wek pwistiyek zarur ye. Wrekya wan ne hisek dam a neteweyn din e, belk (terse w) nepixneka demk ye. Mala errvann din d biewite, heke di ria Kurdande sazya (duzana) suwaran di v ride belav bibe. Lewra suwarek j w dem xweji opajotina Kurdan nikane rizgar bike. Mrxasya wan bi tabet di dema xelaskirina mir birndarn xwe ji nav lepn dijmin b mnak e. Bil van wrekyan, taybetmendya wan di rzgirtina pr kalan serokn wan de ekere ye. Her wiha xwed soza xwe ne. Gerrvan ji serokek wan nameyeka dostaet bigre, li her der bi rumet t pewaz kirin. Heke na, xwedy namey ev helwesta mazuban wek heqaret li dij xwe dinase.

 

Bil xwedkirina tarian (heywan/ajel) andiny, Kurd mijul andina tutun ne. Her wisa bazirganya dare maz, k li yayn Kurdistan bi daristanya berfireh hene, ek ji karn wan serek ye. Van darn maz bi kelekan bi rya emn Dcle u Ferat li bazaran difroin. Divt bazirganya wan bi hespn wan yn bi nav u deng li Erzerom u ber bi bakur j n ji brkirin.

 

 

 

 

Hemu Kurdistan bi ar pareyan, ango Erdelan, bakur Kurdistan, baur Kurdistan u rojavay Kurdistan, t parkirin. Para yekemn an j rojhilat Kurdistan bi (yayn) Toros bi dirjya behra Wan heta kana em Kizilozan ji yayn Hemedan u Kermanan t veqetandin. unewar serek Senne (Senendac) ye. Erdelan di bin bandore mparatorya Farisande ye u girday wan e. Ji desthilatdarya Sof (Sefew) virda mkana birvebirya Kurdan ket dest wan (mr Erdelan). Di serdema Tirkande ev birvebirya wan ne wek niha bi hz bu. Text Farisan rutbeya waly Kurdistan da serok Kurdan, k wek heval ah dihat naskirin. Bi wirmend u alak alkarya w dikir, da bandor bixe ser hoz u ern din yn Kurdan..

 

Waly Kurdistan y niha, k xwe wek neby Sultan Selahaddn dibne, li Senne rudine. Xorte, l ne pirr zana ye. Ji ber ku zirkurr Fethullah-ah e, k (Fethullah) mir ye, birvebirya nvy Erdelan dike. Maf derbegy li ser gel dajo.

 

Bakur, rojava u baur Kurdistan di bin bandora Osmanyande bu. Li bel ev bandor her ko u, km bu. Bakur Kurdistan, k ji paatyn Wan, Bazid qeza Culamerg pk t, ji hla yayn Agir, behra Wan u Urm u her wisa ji hla yayn Culamerg u Nemrud hatye dorp kirin.

 

 

 

Mulkyeta Erewan u Naxewan derfetek xistye dest Farisan, ko kanibin bandora u serdestya xwe li bakur Kurdistan berfireh bikin. Heta err Faris u Urisan y patirn, serdar Erwan peywend u bandoreka xurt li gel paay Bazid u serok hoza Zlanyan, Husn Axa, hebu. Her wisa hinek ji ern Kurdan li paatya Wan u tixubn Farisan ta devera Mako hefza xwe j dikirin (j ditirsyan). Dema ku Erwan u Naxewan bi peymana Turkmenay ketin para Uris. Farisan giranya li (ser Kurdn) van deveran wenda kir. Bes hijmarek biuk y Kurdn di tixubn Wan, Mu u Bazid , yn koer dikirin, yn tixubn Farisan, devera Mako, di bin bandora Farisande mabun. Pareya din, ya ern bakur Kurdstan bi ev wlayetn li jor bi navkir girday bun. Uris bi saya desthilatdarya li ser rmenistan u wlayeta Axalzik ern Kurdn van deveran xist bin desthilatdarya xwe.

 

Pareya Kurdistan ya rojava, ku paatya Mu u qismek ji Erzerom digre nav xwe, di navbera pyn Ferat yn bakur, yay wlig (Bngol), rzika yayn Seman u Dcle de dimne. Kurdn v dever girday serleker Erzerom u paay Mu ne.

 

Baur Kurdistan ji wlayetn Dyarbekir u Musil pk tn. Bandora sultan Osman li vir qels e. Mrn (Kurd), km zde serbixwe, bi rada xwe taat sultan dikin. Suleyman xwe wek paay Kurdistan bi nav dike. Ji ber ku, gellek Kurd koer dikin, serjimara wan ne dyar e. Gellek malbatn hozn Kurdan ji baur Kurdistan kokirine u li gundn dora Erzerom u Mu bi cih bune.

 

Kurd di civaka xwe de bi tayfeyan parve dibe. Serk, an rveberya manew dunyew bi dest x an axan t meandin. Her iqas endamn tayfeyan ji hevdu veqetyay bijn j, di demeka xeterya bindestyeka biuk j hemu endam bo endamek tayfey serhildidin (radiperrin).

 

 

Ev lewha jrn hinek agahdar li ser hozn Kurdan, jimara malbatan, nav serokn wan u cihn wan dide. Bil van hozn di v lewhayde hatine bas kirin, hinek hozn din j li Erzerom u sancaqn Tercan, Gx (Kx) u Tortum hene. Nav wan hozan Hesen, Zirkan, Cemman, Bilkan u Kaskan ne. L mixabin, ne mimkun bu, agahyn zde li ser wan bi dest xin. Li devern Qers u Erzerom er u hozn cuda j bi cih bune.

 

Kurd bo her hikumetek, ya di bin bandora w de dij, bstikek ( ji 20 paran parek) ji tern xwe wek bac dide. Gor jimara malbatn xwe j sal 1-3 (pel) zv dide.

 

Ji ber, ku Kurdistan xwed erden mezin, yn ne ajotne, wal u berpirsn Farisan u Tirkan gellek bi dil in, van Kurdn bicihnebu (koer) li hermn di bin dara xwe de bidin runitin. Lewra Kurd hem hezker (dilxwaz) jyana sazkir (duzen) in, hem dema pwist be, jimarek nekm leker dixin bin xizmeta van birvebiran

 

 

 

 

 

 

Lewha tayfeyn Kurdan

 

 

Paatya Wan

 

Cihn nitecbun

 

Nav Tayfey

Nav serok tayf

Jimara Malbatan

Li Erc, 10 seet dur Bakhu

Hederan

Kasim Axa

1.700

Li qeza Berger

xan

Sagdan Axa

300

Li Axorek, 20 seet dur Wan

Tekar

Husn Axa

400

Li sancaqa Kotaber, 18 seet dur Wan

Halsabeg

(Xalisbeg)

Husn Axa

1000

Li sancaqa Erc

Erc

Osman Axa u Xan Mehmud

2.100

Nz Kotab li tixub Albak

zid

 

Xidn Axa

 

200

 

Nz Kotab li tixub Albak

ikeft

Mahmud Axa

500

 

 

Paatya Mu

 

Cihn nitecbun

 

Nav Tayfey

Nav serok tayf

Jimara Malbatan

Li Mu

Hesen

Emer Axa u Faris Axa

400

Li Sancaqa Mu

Cibran

Senc Axa

200

Li Sancaqa Mu

zdan

Mowal Axa u

Maxmet Axa

200

Li sancaqa Bulaniq

Zlan (heta err Faris li Erwan rudinitin)

Husn Axa

Silman Axa

Kup Axa

Orkus Axa

Bat Axa

2.000

Li Kulpay

Sipk

Silman Axa

1.000

Li sancaqa Melezgird

Camman (n her mrxas)

El Axa

 

Li sancaqa Mu

Barass (Beraz?)

Mehmud Axa

300

Li sancaqa Mu

Zirkan

Mistefa Axa

300

 

 

 

 

Paatya Bazd

 

Cihn nitecbun

 

Nav Tayfey

Nav serok tayf

Jimara Malbatan

Li gundn Qerebulax, Taxl,

Urtul, Masak u Kelasor

Bi git

zdan

Hesen Axa

230

 

 

 

11.300

                 

 

Werger ji Alman: Veys AYDIN