Dr. Nodar Mosak mossakinodar@mail.ru


Dr. Ekrem nen ekremonen@hotmail.com

 

Konferans: Kurdnasn Rsya li Mosko di civin

PROFESOR MANVEL HESRETYAN: KURDNAS DOST KURDA

(Bi munasebeta 85 salya M.A.Hesretyan)

Di van rojanade 85 salya rojbna rojhilatnas Rsya, turknas kurdnas mezin Profesor Manvel Arsenovi Hesretyane. Bi v munasebet ji bo bi branna w li nsttta rojhilatnasy ya Akademya Zanist a Rsya be kurdnasy konferansek t li darxistin.

M.A.Hesretyan di sala 1924 de li Azerbeycana Sovyet li nava smalovskova li gund Kalaga hatye diny. Hn di xortanya xwe de di dema er chan y duemn di nava ordya sovyet de li hember Natssten Almanya kete er. Di sala 1952 de nsttta rojhilannasy a Mosko be Turk xelas kir (di sala 1954 de ev nsttt bi nsttta tkilyn navnetew a ku bi wezareta derve ya Rsya we grday ye bn yek). Di sala 1956 de dereca doktora (PhD) di war drok de wergirt. Ji sala 1961 heta sala 2007 wek zanyar nsttta rojhilatnasy kar kir. Di sala 1979 de dereca dokotoray mezin (Dr. Hab.) wergirt. Pitre bi demek hindik b profesor.

Di sala 1979 de bi nsyatva serok nsttta rojhilatnasy (IRN) a Akademya Zanist ya Rsya (AZR) Yevgen Prmakov di nava be rojhilata nave rast de grpa kurdnas ye hate avakirin. Serokatya v grp M.A.Hesretyan kir. Di sala 1984 de struktra v grpa kurdnasy hate guhertin d beek kurdzany di nava be rojhilata nave raste hate avakirin, herweha serok p be kurdnasy M.A.Hesretyan b. Di sala 1990 de serok v be b profesor M.S.Lazarev. Ji sala 2005 vir de serokatya Be Kurdnasy profesor O..Jgalna ye.

Avakirina be kurdnasy di nava be rojhilata nave rast a IRN a AZR de (ew j wek ben Turk, ran, Pakistan Afganistan) guhernek mezin di war lkolnn li ser kurdnasye kir.

Wek t zann droka kurdnasy li Rsya xwed drokek dr dirje. Hn di demn qirn XIX, dema ku Kafkasya bi mparatorya Rs ve t grdan, kurd bala Rusya dikne. Her di v dem de j d li ser kurdan bi awayek ber fireh lekoln dest p dibe d li rsya kurdnas wek ilmek rojhilatnasy bi ser xwe hate hesibandin. Li akademya zanist li Unversta Sankt-Peterbrg d dest bi frbna ziman kurd hate kirin her weha li ser kultur lteratra kurdan pirtk hatin apkirin. Kurdolj ya li Rusya di tevaya chan de b navenda kurdnasya her weha hate hesibandin ku pengya kurdnasya chan dike.

nsttta rojhilatnasy a ku di sala 1818 de hatb avakirin heta sala 1930 nav w Muzeya Asya b. Pit avakirina Yektya Soveyet (1922) bi 30 sal j Akademya zanist li Lenngrad (Sankt-Peterbrg) b. nsttt bi gran lkoln li ser floloj, ziman, droka kevn qirn navn, lteratr etnograf ya dikirin, mirov dikare bje lkoln li ser poltk ekonom h ne dikirin. Di sala 1954 de Insttt ji Leningrad (Sankt-Peterburg) ann Mosko, li Lenngrad bes beek nsttt rojhilatnasy ma. Sebeb anna nsttt Mosko ew b ku d Sovyet dixwest li welatn chana sisya pozsyona xwe xurt bike bi teybet li Asya Afrka ji ber w j lazim b bi awayek berfireh li ser van navan lkolnan bikin. Ji ber v ji saln 50 heta saln 70 y n qirn XX nsttta rojhilatnasye gelek xurt berfireh b. Ji v dem virde nsttta rojhilatnasy d dest p kir li ser poltk, ekonom, droka nuh a miletn Asya Afrka her weha li ser tkilyn navnetew lkoln kir. Be Lenngrad IRN a AZR (di sala 2007 de b nstttek b ser xwe nav w b nsttta destnvs a rojhilat a Akademya Zanist) a ku j sala 1959 de ku grpa kurdnasy di navde hatib avakirin dor 30 sal hebna dewam kir granya xwe dan ser lkolnn kurdnasy di war destnvs, ziman, lteratr etnografya.

L pir heyf van apatn daw di nava Kurdan de hinek ba Kurdnasy nas nakin li ser Kurdnasy dinivsin kurdnasy ne wek heye didin rdan ji ber dema behsa kurdnasy 20 saln daw dikin tu dibje qey welat bav kudnasy Rsya miriye an j li w welat tu berhemn nuh tuneye, Mirov difikire gelo vana bi zanet v kar dikin an j ji nezantya wan t, heger bi ziman Rs nazann, Pir rehet dikarin ji Kitbxana Kurd li Swd bipirsin karmend bblotek w hem berhemn Kurdnasn Rsya 20 saln daw ji wanre bje li kitbxana Kurd bradern Herfn krl nas dikin heye L diyare van kesana hewcedaryek weha nabnin. L em dihesibnin bi zaneti an bi nezant, v kar dikin, di hed halan de xerabe. Heger ew dihesibnin bi v away ew ji Kurdan re alkary dikin neraste, nesheta me li wan heger dixwazin al kurda bikin batire tite nazann nekn. L weha dyare ev titn van kesana dikin careke din dide diyarkirin ku eurosentrzm uqa koka xwe di nava tevgera Kurd de xurt kirye ji ber ji bo eursentrsta dinya gi Awrpaye, roj li Awrupa hilt li Awrpa die ava ew ttek din nabnin. roj dema behsa Kurdnasya chan dibe p Kurdnasya Rsya t bra mirov. Heta roja roj j di chana kurdnasy de alimn Kurdnas wek M.S. Lazarev, M.A. Hesretyan, O..Jigalna gelek din kmn, ku nuha bi lkarya wan Kurdnasn nuh berhemn gelek hja li ser rewa resrs, ekonom siyas jiyana Kurda gelek erhem ap kirine. Ji ber Kurdnasya Rsya xwed tarxek dr dirje heta roja roj j berhemn ku Kurdansn Rsya di war zanistya fndamentalde li ser drok ekonom, poltk, etnograf jiyana sosyal a kurda ap dikin li tu welatn cihan ap nabe. L weha diyar vann kurdnasy nas nakin li ser dinivsnin dibn qey Kurdnas hew rok an k ji kjan erye. M.Hesretyan zdey 50 sal di war kurdnasy de xebitye (tev ku gelek xebatn Hesretyan li ser Turkye ji hene l em bixwazn li ser xebatn w yn kurdnasy bi sekinin ji ber ku ew wek rojhilatnasek nav deng bi kurdnasy t naskirin) ji ber w j wek merivek bi qedr t naskirin. L xebata Hesretyan a giran buha di war kurdnasy de gelek zehmet bu.

Di van dehan salan derbas by de Hesretyan yekemn kurdzan pirsa kurd Kurdistana Turk b. Tev ku di saln 60-80 qirn XX kurdzan (bi teybet lkoln li ser droka Kurd a nuh) gelek pve di. Lkoln bi teybet di du varan de dib. Ya pin lkoln li ser droka pirsa kurd di tkilyn navnetew de a dawya qirne XIX - destpka qirn XX (bi v kar M.S. Lazarev mijl dib) tevgera rizgarya netew a kurdstana raq a ku di bin serokatya Mustafa Barzan de (ev kar ji grpak lkolnvan pk dhat, ji van lkolnevana hnekbi esln xwe kurd bn).

Pirsa kurd Kurdistana Turkye mirov dikare bje h lkoln li ser ne di b. Li ser pirsa kurd kurdstana iraq gelek monograf nivs dihat apkrin, L pirsa kurdistana Turkye j v al de bal ne dkand. Evya ji ber ku Turkologn li ser Turk kar dikrin hebn vana lazimb li ser Turk lkoln bikirna her weha di v lkoln de b guman pirsa Kurd ji heb, van Turkologana ji bo Ankar aciz nekin behsa pirsa kurd ne dikirin. Bi v j ne dihatin ser kfxweya xwe bi pkeftibna rejma kemalst di ann behsa tkilyn Lenn Ataturk dikirin. Rexna li Turk ji ku van Turkologan dikirin btir a tebeq (snf) b an j rexna di konteksta mperyalzma chan (yan tkilyn Turk bi Dewleta yekgirt Amerkay re). Di bhtrn karn Turkologade n li ser Turk h qala kurdan ne dikirin, tev ku ji roja cumhryeta Turk ava bye pirsgrka Turk ya her grng pirsgrka Kurde. Ji derv vya Yektya Sovyet poltkayek aktv wek ji bo Iraq bi kar dian ji bo Turk bi kar ne dian.

Bi v munasebet M.A.Hesretyan yekemn alim rojhilatnas ku ji nv saln 50 de heta u ser dilovanya xwe her dem di prsa Kurd kurdistana Turk de pirtk nivs ap dikir, M.A Hesretyan di nivsn xwe de rewa Kurdistana Turky a objektv poltka dewleta Turk a ne mirov li hember gel kurd dida rdan.

Dema Turkologn Sovyet behsa yasaya Turk a ewil pket dikirin u hwd., M.A.Hesretyan dest b lkoln li ser yasaya Turk di derbar kurdan de kir, M.A Hesretyan di lkolna xwe de ekere kir ku awa di yasaya Turk de hebna kurdan t nkar kirin hedefa yasaya Tirkan ji ort rakirina millet kurde. Di dirjahya bi dehan salan M.A.Hesretyan bi vjdanek pakij lkoln li ser Kurdstana Turk kir di lkolnn xwe de poltka Turk a li hember tevgera netew a kurdistana bakur, ji ort rakirina milet kurd,surgn komkujyn li hember kurdan kirine ekere dikir.

Hinek dikarin bifikirin ku ev mewqif M.A.Hesretyan li hember Turk ji Ermen bna w te. L heger mirov M.A.Hesretyan nasneke nivsn w bi xwne mirov bje evya yek pankurdste ev mewqif M.A.Hesretyan gelek caran ji alyn droknasn Ermen dihat rexne kirin di gotin M.A.Hesretyan behsa Ermenstana rojava naki, her dem dibje Kurdstana Bakur an j Kurdstana Turk. Tev ku M.A.Hesretyan gelek li ser dostanya milet Kurd Ermen hevkarya navbera tevgera netew Kurd tevgera netew Ermen j nivsye.

Hesretyan her weha dost gelek syasetmendar Kurd b.

Hesretyan xwedy bi dehan monograf nivsn zanist di pirsa Kurdistana Turk deye her weha xwedy gelek dokumentn hazirkir ji bo dezgehn resm ye. Di kar xwe de Hesretyan gelek jder ji kovar, pirtk gazeten rxistinn siyas n kurdstana Bakur ewn ku jre kovar gazete pirtkn xwe r dikirn bi kar anye. Hesretya mirov dikare bje ne bes li Sovyet Rsya her weha li tevaya cihan yekemn alim ku demek dirj kompleks li ser pirsa Kurdistana Bakur lkoln kirye.

Karn Hesretyan n asas evin:

Pirtk: Tevgera Kurd di serdema nuh de (Mosko 1987) Di v pirtk de Hesretyan redaktore nivskare be li ser Kurdistana Bakure (Pirsa Kurd li Turk saln 1918-1923, Serhildana x Sed, Serhildana nava Ararat 1927- 1931), Serhildana Dersim (1936-1938), Pirsa Kurd rewa Kurdan li Turk pit er duemn chan, Tevgera kurd li Turky pit nqlaba esker a sala 1960, deta ordya Turk li Kurdstana Turkye, Aktvbna tevgera kurd terora dewlet li Kurdstana Turky. Mirov heta ji gotinn wek serhiladana kurdan, terora dewlet, zulma esker tevgera netew kurd ku Hesretyan di navn nivsn xwe de bi kar anye j mrov dikare mewqif Hesretyan ji pirsa kurdistana bakur fem bike. Ev termn ku nav nivs Hesretyann roj li kurdistana bakur bi xwe km bi kar t ann.

Monografya Kurdn Turk di serdema nuh de (Rewan 1990).

Monografya Pirsa Kurd li Turk (1986-1995) (Mosko 2001).

Di Lkolna xwe ya li ser serhildana x Sed Hesretyan li diji nivskarn Turk n ku xwestin serhladana x Sed wek tevgerek eta an ji dixwest xelfat pade bnin an j bi alkarya inglzan hate li dar xistin, Hesretyan dide rdan ku tev ku hemu ben kurdstan hinek ern kurdstana Turk tev serhildan ne bn, tev w j serhildana x Sed wek serhldann pit w j li kurdistana Turk bn ew j tevgerek rizgarya netew b, ji ber hemu tebeqn (sinif) n Kurdistana Turk tev serhildann bn. (Tevgera Kurd.. 1987, rupel 133).

Di analza serhildana ararat de Hesretyan digh qeneetek ku di v serhldan de Kurd di war syas de ghitine asteke bilind her uqas wek firehbn serhildana Ararat ne wek a x Sed be j l di war syas de di asteke gelek bilin deye, Di hedefa xwe ya daw de gelek zelal bn- avakirina cumhryetek kurd dixwestin, evya li gor serhildan ber gelek li p bn. Serhildana ararat di bin drma cumhryeta kurdistan a serbixwe dest p kir. Pkya v serhldan him di war Esker him j di war syas de rxistina Xoybn kir, di rxistina xoybn de rewenbr kurd, Brjwazya syas her weha beek ji axa yn kurd n welatparz ch digirtin. Titn ev hem tebeqeyn (sinif) n civata kurd dighandin hev nefreta li hember dewleta Turk b a ku siyasetek nasyonal-oven dimeand tu maf miletn din n ne Turk nas ne dikir. (Tevgera Kurd, 1987, rpel 149)

Hesretyan gelek li ser terora dewlet Turk a syas esker ku li kurdstan dimeandin nivsandiye.(Tevgera Kurd 1987,rpel 186)

Di berhemn Hesretyan de tit her balk ewe ku analza rewa Kurdstana Bakur saln 60-80 y qirn XX ye. Ev dem bi teybet saln 70 destpka saln 80 di war chana kurdnasy de demeke tkyye yan ne diyarkirye ev perod demeke grnge di droka Kurdan a nuh de her weha prodek grnge ji bo Kurdnasy j. Di v dem de asas tevgera Kurdistana bakur ku roj tdeye hatye dann. Di chana kurdanasy de mirov dikare bje tu kes derv Hesretyan ev peroda tevgera kurdstana bakur a girng bi hur gil ron ne kirye. Tkn di derskirina v dem ew b ku di dawya salen 70 destpka saln 80 de derketina Partya Karkern kurdstan (PKK) li Kurdstana Bakur b, ku b yek ji rxistina her xurt populer. Mirov dikare bje PKK xebata xwe bi teza wek a Frenss Faklyam (Dawya drok) belovaj (Frenss Faklyam ev teza di dawya saln 80 de derxist bi munasebeta tkna sstama sosyalst). Ji bo PKK hem droka Kurdan a berya wan tune b, PKK digot droka kurdan bi derketina PKK serokn w Abdulah Ocalan, Mazlm Dogan, Kemal Pr n din destpkirye. Tev ku cihe bihata hesabn wan behsa serhildan, cejn semboln kurdan dikirin.

L Hesreyan bi hr gil analza rewa kurdistana Bakur a saln 70-80 dike. Di be gebna tevgera Kurdistana Bakur pit nqlaba esker a sala 60 (Tevgera Kurd... 1987, rpel 228-238) Di analza xwe de Hesretyan bal dikne ser ku w dem xebata rewenbr mirovn kurd n welatparz her weha bal dikne ser partya demokrat a ku di wan salan de l kurdistana bakur populer b wek Hesretyan dinivsne Di nv saln 60 de d tevgera kurd de gebnek b tev xebata diz (ku rxistin diz j avadikirin) rewenbrn kurd ji bo bikaribin bi freh bi xelkre tkevn tkilya li formn din n xebat digeryan. Yek ji vana kirina mitngan li bajarn Kurdistan b ev mitingana di bin drmn brjazya demokratk dib. (Tevgera Kurd... 1987 rpel 231). Di van mitngana de pirsa garantya mafn Kurdan di ann rojew pirsa veqetandina j Turk ne di rojewa mitngan deb. Pit k PKK derket ser saha siyas a Kurdistan got ku ev rxistin hem bi dujminre li hev kirine (birliki) oportunstin. L heger mirov l binere PKK roj gelek kmtir ji wann ku di saln 60 de xebat dikirin maf ji kurdanre dixwazin.

Hesretyan her weha di xebata xwe de dide rdan ku pit li turk b sstema pir parttj l di zulm zora li ser kurdan de tu guhertine weha ji a yek parttye neb hew di forma asmlekirina kurdan de guhertin b. Ber ord aparatn dewlet di serhildann kurdan de bes zor bi kar diann bi dar zor kurd surgn dikirin. L pit sstema pir partty d ji bo asmlekirina kurda li zor zulm, propaganda perwerda teybet zde b. (Tevgera Kurd... 1987, rupel 234).

Di kar Hesretyan de Part Demokrat Kurdistana Turk (PDKT) bala w dikne. Di dawya saln 60 de tevgera Kurdistana Bakur dikeve qonaxeke nuh. Kurdn bakur dest p dikin rxistinn ekere (legal) ciwanan komela ava dikin. Herweha bi nsyatva fraksyona kurd a di nav Partya karkern Turk (TP) de di tebaxa sala 1969 de DDKO hate damezirandin. DDKO teqrben li hem bajarn mezin cihn bi piran kurd l dijyan ava b. Avakirina DDKO li stenbl, Anqere, Diyarbekir devern din yn kurdistan, wek Huqq ne formel formek federasyon stend, wek formel ji xwe dihat hesab kirin wek rxistinen xwendevan rewenbrn kurd ku hejmara endamn wan dor 20 hezar b...(Tevgera Kurd..., rpel 236-237).

Di xebata xwe de Hesretyan bal dikne ser karn DDKO ku paraztina mafe kurd dikir, bi v re behsa telgrama DDKO ku 12 nsan sala 1970 de andibn ji serok komara Turkye Cewdet Snay re. Di v telegram de DDKO zulma komando a k li herema Kurdistan bi teybet a li Farqne dikir protesto dikin. Her i xerbe sekretarya Cewdet Snay bersv dide v nama DDKO. DDKO her weha 16 xwendevana dine navn Kurdistan ku raporek hazr bikin di gulana sala 1970 de ev rapor ji serok kommar Turk re rkirin. Hesretyan v rapora DDKO analz dike. (Kurd Turk...,rpel 269-270).

Hesretyan her weha dinivse ku di sala 1971 de grpak Kurd tn girtin (Hem endamn DDKO bn) bi gunehbarkirina avakirina dewletek kurd. Pit efya sala 1974 grt hatin berdan. Pst v ya mirov tevgerek di nava vann ji hepsa derketn didt.

Di sala 1974 de Partya Sosyalst a Kurdistana Turk (PSKT) hate ava kirin, Part ji al rewenbrn kurd li dora kovara Riya Azad (Ozgurluk Yolu) Roja Welat civiyab hate ava kirin. V party nteres hzn pket, rewenb,xwendevan, karkir hem kedkarn Kurdistan di parazt (Tevgera Kurd... 1987 rpel 243). Hesretyan her weha di analza xwede dide dyar dike ku di sala 1975 de hinek ji berpisn ciwann Kurd li Anqer stenbol zmr DDKD (Komela kultur a demokratn oreger) ava dikin di avakirina DDKD e de gelek endamn DDKO ch digirtin. Ev komelana derv Anqer, stenbl zmr li gelek nav rojhilat cihn bi gran kurd bn hate avakirin, bhtirn li bajarn wek Diyarbekr, Qiziltepe, Derk, Mazdax, Cizr, Hekar, Wan Hwd. (Tevgera Kurd...1987 rpel 244). Hesretyan her weha dide diyarkirin ku tevgera kurd di w dem de li van navn wek stenbl, Anqere,zmr, Diyarbekr wan her weha li qeza biuk ku ji end hezaran pk t Drik xurt b - Drik di wext xwede yek j navn tevgre kurd l xurt b.

Hesretyan bi hr gil analza tevgera Bakr Kurdistan a dawya saln 70 dike. Di be Gebna tevgera Kurd di demn bi hzkirina zulm zora dewlet... (Tevgera Kurd..., 1987, rpel, 257-268).

Tev astengan, l tevgera netew demokratk a Kurdistana Turky di dawya saln 70 destpka sal 80 degelek fireh xurt b. Di v dem de bi diz nv ekere ev rxistinana hebn: Partya Karkern Kurdstan (ivanc), Partya Karkern Kurdstan (Apoy), Partya Sosyalst ya Kurdistana Turky, Rizgarxwazn netweya Kurdstan (KUK), Ala Rizgar, Tekon, Kawa yn din. (Tevgera Kurd..., 1987, r. 258-259).

Hesretya her weha analza kovar gazet van rxistinana kirye, bi teybet li ser kovara Rizgar a mehane ku di adara sala 1976 de li Anqer bi Turk Kurd derdiket seknye. Roja kovar derketye w roj kovar hatye beref kirin berpirs w git Mehmed zn hatiye girtin. Hejmara w ya duda di nsana sala 1976 de li stembol derket, pt w kovar hate qedexekirin. (Kurdn Turk... r. 283).

Herweha Hesretyan di analza xwe de dide diyarkirin ku hinek rxistinn wek KK, Partya Karkern Kurdistan hwd. grpn ekdar n bi diz kiribn. Ev grpana bi hzn ewlekarya Turk re diketin pevna. Her weha bi hevalbendn dewlet hinek axa yn zulm li gund yan dikirin re diketin pevn. (Tevgera Kurd 1987 r.258-259).

Tev hebna rxistinn cuda l di destpka saln 80 de d nzkbn di tevgera kurdistana Bakr de dest pkir evya ed xof dixist hundir dewleta Turk pitre bi demek hindik nqlaba esker b hzn ewlekarya Turk dest bi teror li Kurdistan kirin. (Tevgera Kurd... 1987.r.259-258).

Hesretyan di kar xwe de analza nerna partyn siyas di pirsa Kurde dike, Partyn wek Partya Sosyalst a Karkern Turk, Partya Karkern Turk (Hesretyan dide rdan ku awa Partya Karkern Turk ji paraztina maf kurdan bi dr dikeve), Partya Demokrat a Kurdistana Turky, Partya Karkern Kurdistan (ivanc), Partya Sosyalst a Kurdistana Turkye PKK. (Kurdn Turkye, r. 284).

Di analza kr programmn partyn syas de mirov ba tde digh ku Hesretyan gelek ba Kurdstana Bakur nas dike.

Partya Karkern Kurdstan (ivanc) a ku rber w ji malbat hal xwe pk t, wek partyek mill a brjazya bi k, ku di bin teesra fikrn sosyalst de bi nav dikir. PSKT wek partyek ji rxistinn kurd yn din, en xwe wek marksst-lennst bi nav dikirn nz sosyalzma zanisty bi nav dike. Hesretyan dihesbne PSKT ji partyek mill bhtir partyek sosyalste. (Kurdn Turk..., r. 288-289)

Di derheq PKK (Apoyande) weha difikire Ev partya bhtr di nava xwendevann dibistana navn (lse) de xurt b. V party di syaseta xwe de terora ndvduel yan fizk ji orte rakrn li hember muxalfn xwe bi kar dian bi teybet pols, ajann dewlet, provaktoran, hevkarn dewlet li kurdstan uhw. PKK hem hzn Kurdistan dab hember xwe di netc de er hem rxstinen kudr kir di netca v er de bi dehan heta bi sedan welatparzn kurd hatn kutin xesarek mezin da tevgera netew a Kurdistana Bakur. Di sala 1978 de PKK manfestok radkal ep Riya orea kurdistan belav kir. Di v manfestoy de fikn xwe bi eptyek radkal di war rewa syas a hundir tkilyn navnetew dide diyar kirin.

Her uqas PKK xwe partyek marksst-lennst dida nas kirin j, l di esl xwe de mirov dikare PKK wek berpirse epn radkal, ewn ku rewa objektv a tevgera Kurdistana bakur di ber av de nagrin bi nav bike, Ji xwe dereca xwe naskirina tebeq (sinif) a karkir cotyarn kurd pir bel b. (Kurdn Turkye..r.289-290)

Bi awayek berfireh Hesretyan xebata KK ders kirye wek Hesretyan dinvsne V rxistin di xwest partyek bi ser xwe li Kurdstana Turky ava bike. Bi dtina KK ev ne ji ber sebeb bes Kurdstan kolonye her weha tevgera oreger li Kurdistana Turky Turkye ne di rewek wek hev dene (Qesd j tevgera oreger li Kurdistana Turk li pya a Turkye), KK xwe dispart lteratra marksizm-lennzm di xwest rastya ku dive kurd ne li benda orea Turky a karkiran bisekinin ku pitre maf xwe bistne, div Kurdistana bakr bi ser xwe bi rxistin bibe jo bo rizgarya netew. KK her weha rexne li partyn ep Turk digirt dibje van partyana di xwazin Kurdistana Bakur di nava hudd msaq mill de bihlin digot ev li dij prensbn markszm-lennzm di war arensya milletan.

Ji analza programa KK t diyarkirin ku tev w di xwest xwe wek partyek marksst-lennst bide rdan j, l KK di gelek nernn xwe di derbar tevgera Kurd de, mirov dikare w wek tevgerek mill bi nav bike. Tev rexna w ya di derbar pirsa Kurd a li ser partyn ep Turk de rast b j, l we dixwest bide rdan ku tevgera mill li Kurdstana Turky gelek li pya tevgera ant mperyalst a karkern Turky ye. V party dixwest Kurdistanek serbixwe ava bike, tev KK PKK di gelek karn xwe de diibyan hev l erek dijwar di navbera herd aliyan de bu tevgera bakur Kurdistan gelek xisar j dt. (Kurdn Turkye.. r. 290-291).

Her weha Hesretyan xebata rxstina Rizgar a ku di nve saln 70 de ji al rewenbrn kurd ku di nqlaba 12 adar 1970 bi gumanbarya DDKO de hatibn girtin ku hate avakirin analiz dike. V rxistin kovara Rizgar di weand, nav rxistina xwe li kovar kirib. Wek Hesretyan dinivse v rxistin di xwest xwe hem welatparz, kesn pket, ji bo belavkirina fikra markszm li dora bide hev Rizgar xebat dikir ji bo serxwebna hem pern Kurdistan. Rzgar dixwest p li Kurdistan bi rxistin bibe pa cepheyek ji hem Kurdan pk bne. Disala 1979 de Rizgar pere b, pit nqlaba esker a sala 1980 de serokn Rizgar hatin girtin rxistin hate hudd b tasfye kirin. Hesretyan her weha li ser broura ku di sala 1980 de ku Ala Rizgar li Diyarbekir belav kirb disekine dinivse ku Ala Rizgar di v bror de zulm teedeya li ser gel kurde tnin ziman dibn em pengya tevgera Kurdistana Bakur bikin. Ji ber siyaseta eptya radkal li Kurdistana Turkye b sebeb ku er nav eran derkeve, Di rewek weha de Ala Rizgar xwest tev tevgera geler bibe karekterek oreger bide tevger.

Tev Ala Rizgar PKK bi eptya radkal rexne dikir j l ew bi xwe di v war de ji PKK ne pir ferq b. (Kurdn Turk...r 291-292)

Di nivisek Hesretyan de a ku li arva IRN a AZR a di sala 1989 de hatye nivsandin l nehatye belav kirin a bi nav Party Kurd li Turky Hesretyan analza avakirina Partyn Kurd dike xurtbuna tevgera kurdan ji bo rizgarya netew b sebebn ku di saln 70 de rxstinn kurd bne avakirin. Di v nivs de Hesretyan analza hem part, rxistin komele n legal ne lagal dike.

Hesretyan bi hr gil analz li ser Partya Peng a Karkern Kurdistan (Peng ku serok w Serhad Djle b) dike, li ser program dokumentn party disekne bi fireh behsa perebna sala 1988 dike. Her weha dinivse ku Peng bhtir nz PSKT KK-SE (bask sosyalste) dibne. Her weha analz li ser kovara Peng Medya Gune dike. Di v kar de Hesretyan her weha analz li ser rxistina KK dike behsa konferansa KK a oktobira sala 1980 de dike. Di analza xwede Hesretyan dinivse ku ji analza programa KK t diyarkirin ku tev w di xwest xwe wek partyek marksst-lennst bide rdan j, l KK di gelek nernn xwe di derbar tevgera Kurd de, mirov dikare w wek tevgerek mill bi nav bike. Tev rexna w ya di derbar pirsa Kurd a li ser partyn ep Turk de rast b j L we dixwest bide rdan ku tevgera mill li Kurdstana Turky gelek li pya tevgera ant mperyalst a karkern Turky ye. V party dixwest Kurdistanek serbixwe ava bike.

Her weha dide diyarkirin ku her iqas di w dem de di bin teesra xurtbna epty li Kurdistana Turkye KK xwe wek ep rdida j l j program xwestin KK pir ekere b ku KK tevgerek mill welatparz b wek fikr tevgerek sosyalzma brjwazya bi k b. Her weha analza perebna sala 1982 de a ku di nava KK de (KK- bask sosyalst derket) b dike, her weha behsa krza nav KK a sala 1986 dike u behsa yektya KK bi Part Demokrat Kurdstan a Turkre (PDKT) dike. Her weha bi freh behsa KK-SE (KK-bask sosyalst) dike.

Hesretyan bi hur gil analz li ser Rxistina rizgarya Kurdstan Rizgar dike u dinivse ku Rizgar disaln 1970 de ji al gelek endamn DDKO hate damezirandin. Wek Hesretyan dinivse Rizgar xebat ji bo rizgarya hem ben Kurdistan dikir, pit perebna sala 1979 de rizgar gelek zef b her weha pit nqlaba esker sala 1980 de gelek endam Rizgar hatin girtin. Her weha broura ku Rizgar di lona sala 1988 de bi gelek zimana, bi munasebeta NEWROZ belav kirib t analz kirin, Hesretyan di nivse ku di ve brourde Rizgar dide diyar kirin ku di ware navnetew de kes pitgrya Tevgera Kurdistana Bakur nake her weha Welatn Sosyalst cav xwe ji kirin li Kurdistana bakur dibin digre

Hjay gotineye ku gelek caran dema lazim b Hesretyan digot her Yektya Sovyet alkary nad, l lazime av xwe ji weheta ordya Turk li Kurdstane dike negre.

Hesretyan j bo Rizgar j wek ji bo KK her uqas ew xwe marksstlennst dihesibine j l ew (Rizgar) rxistinek mill a burjazya bike.

Her weha bi ber fireh analza PKK (Apoyyan) dike, dinivse ku ev partya, hem part rxistinn Kurdistana Bakr bi li hevkirina bi dewletre (birliki) oprtunzm gunehbaran dike, yek ji rxistina xurt a Kurdistana Bakure, ji sala 1984 de er ekdar dimene.

Her weha analz li ser Partya Karkern Kurdistan (a ku li ser asas PDKT), (Demokratn oreger) hatib ava kirin, PSKT (Partya Ssosyalst a kKrdistan Turky) dike.

Hesretyan dinivse ku pirbna partyn Kurd belav bna tevgera Kurd dide diyar kirin, l di dawya saln 80 de d mirov nezk bun di nava Kurdn Bakurde didt. Wek minak di sala 1988 de li Swd 8 rxistin (Ala Rizgar, KK-SE, PSKT, hwd) kurd di bin nav TEVGER de yektyek ava kirin. Yek ji partya ne di nava TEVGER de b PKK (Apoy bn) PKK bi fikir karn xwe y ekstrmst ji Rexistinn Kurdistana bakr ferq bn. L tesra van hem rxstinana li Kurdstan di dema terora dewlet li ser kurdan ne wek hev b. L tev w j van apatn daw aktvbna van rxistinana dihle ku ura netew, poltzekirina civata Kurd xurtkirina tekona rizgarya netew li Kuedstana Bakur xurt bibe.

Her weha Hesretyan grank dide yektya ku di destpka sala 1980 de li Bitls ku ji aly Partya Karkern Kurdistan (Demokratn oreger) PSKT KK ve hatib avakirin. Her uqas ev yekt ne serj le granyek v yektye teybet heb ku hem terfn kurd dikarin bi hevre tekona rizgarya netew bidin.(Kurdn Turk...r.304) Her weha Hesretyan dide diyarkirin ku di sala 1982-1983 Kurdn bakur xwestn tekona rizgarya netew xurt bikin di sala 1983 de dsa yektyek di navbera PSKT, KK, Ala Rizgar Tekon de b, L PKK (Apoy) man bi ser xwe hem rxistinn Kurdstana Bakur bi hevkarya li gel dewlet (birliki) gunehbaran dikirin.(Kurdn Turk...r.328).

Di v roja 85 salya Kurdnas bi nav deng t prozkirin em wek Kurd li ser ferz dbnin ku v kurdnas doste Kurda bi br tnin hvdarn w rojek Kurd nav v zanyar mezin li nawendek zanist an li dibistanek ki.

P.S. Ev nivs ji Rs hatye wergerandin .