Nodar Moski

nodarmossaki@gmail.com

(Rusya Bilimler Akademisi Dou Bilimleri Enstits ba retim grevlisi. Ekonomist)

Rsya bi zarava kurd zazak dipeyive

Di van rojen nezk de radyoya Deng Rsya be kurd dest bi weana zarav zazak (an bi awak din kirdk, kirmanc, dimilk) dike. Ev byer b guman di nava Kurda de dibe sebeb ku Rsya dsa bala kurda bikine.

 

Radyoya Deng Rsya di meha gulan a sala bor de dest bi weana ziman kurd kirib. Di payiz de li Kurdistana raq dest bi weana li ser pla FM kir. Tit balk ewe ku weana deng Rsya bi kurd xur bi zarav kurmancye ew ku kurdn Turky, Sry, bakur rojavay ran bakur rojavay raq p dipeyivin, mirov dikare bje zdey ji % 70 kurdan kurmanc di peyivin (l carna pir km reportaj j bare kurdistan bi soranye. Ev dyalekt bi giran li kudistana raq tte peyivandin - %20). Ev herdu zarav kurdi n asas tn hesb. Di van herdu zaravande pketina lteratr heye. Bhtirn lteratra kurda bi van herdu zaravan t weandin. Fikra weana zarav zazak di radyoya Deng Rsya be kurd de, fkra serok radyoya Deng Rsya be Rojhilata Naverast u Asyay Mxal Mxalov Bariev a rewenbr Kurd Dr.Ekrem nen e.

 

Hejmara kesn bi zarav zazak dipeyivin bi ch ne dyare l li gor hejmarn tn nivsn wehaye ji 2.0 heta 5.0 mlyona ye. Naveyn zaza wek tradtsyon l dijn j ev in Swas, Dersim, Elezz, Bngol, yan bakur rojavay Kurdstana Turkye. Her weha nufsek ne km a zaza li wlayeta Dyarbekir dijn. Mirov dikare bje ji % 25 nufsa Diyarbekir zaza ne, her weha gelek j zaza j mihacir b ne li gelek bajarn Turkiy n mezin li welatn Awrpay dijn.

 

Bi xebata rewenbrn Kurd bi zarav zazak dipeyivin di saln 80 qirn derbasby de li Awrpa, ht ku zarav zazak pkeve lteratr bi v zarav b weandin. Ev xebat p di nav rxistinn zarav kurmanc de hate kirin.

 

Di sala 1996 de rewenbr kurd l Awrpa n bi zarav zazak dipeyivin l Stokholm ji bo gramatk pketna zarav zazak grpa Vate ava kirin. Serokatya v grp rewenbr, zimannas nivskaren Kurd n wek Malmsanij, Mnzr em, Seydxan Kurij, M.Selm Mrad Huseyn Kl ewn ku bhtirn bi kirmanck dinivsin btir bi xebatn xwe yn kirmanck tne naskirin. Hedefa grpa Vate ya asas ewe ku standartzekirina zarav zazak ye, wek em dizanin di zarav zazak de end devok hene, her weha li ser termnolojya zazak kar dikin derv v kar dikin ku zarave zazak l gor dema nuh bikaribe bi kar b ann her weha kovara Vate derdixin.

 

Grpa Vate alfaba latn a ku Celadet Bedirxan kirye bi kar tnin. L grupek bik heye ku dibn Zaza ne kurd in, miletek bi serxweye alfaba latn a kurd bi kar nnin, alfabek latn ji xwe re teybet kirine. Li gor rewenbr kurd zimanzan zarav zazak Mnzr em dibje grpa li dij kurd a di nava zaza de pit 12 lone sala 1980 de dema nqlaba esker li Turky b hate avakirin. Di we dem de dewleta Trk dixwest zaza wek miletek din bidin rdan li hember kurda bikin dujmin dest p kirin di nava zaza de propaganda kirin ku zaza ne kurd in, miletek bi ser xwene. Ev propaganda li dij kurda bi dest Ebu Bekir Pamk dest pkir. Pit Pamk hat girtin di heps de bi polsn Tirk re li hev kir pit hate berdan dest p kir propaganda kir ku zaza ne kurdin. Niviskar zarav zazak Seyidxan Kurj dibje zazak ew j wek zaravn kurmac, soran, hewram (avroman), lor zaravak kurdye. Li gor Seydxan Kurj zimanek yekgirt kurd edeb karek zehmet dr dirj e. roj lazime hem zaravn kurd bne standartzekirin pketin. Di v protsesa (pvajoya) ku standartzekirina zaravn kurd avakirina termn nuh de rewenbrn kurd l dixebitin ku ferqa navbera zazak kurmanc kem bikin bi avakirina termn hevbe. Nuha di salde btirn 10 an pirtuk bi zaraven zazaki tne apkirin, b guman ev ne kme heger mirav l binere heta berya sala 1996 dor 20 pirtk hatibn apkirin. Di weann bi zarav kurmanc de hinek cih didin j bo zarav zazak j. L di dawya sala 1990 d kovarn bi zarav zazak hatin weandin, l heta nuha tu rojname bi zaravn zazak nehatye weandin. L di saln 2004-2006 de rojname Peyama Kurd (Almanya) rupelek bi zarav zazak di weand. Nuha peryodk gotarn bi zaravay zazak di rojnamya bi zaravay kurmanc Azadya Welat (Diyarbekir) de tne weandin.

 

Li gor berya deh salan nuha bi zarave zazak gelek lteratr derdikeve. Zarav zazak nuha di krzsek gelek kr de ye, ji berku beek ne km j kurdn zaza nuha bi zarav zazak napeyivin. Zarav zazak di war peyv de di halek ne pir ba de ye, bi teybet di nava xortan de j ber gelek j xortan asmle dibin. Tev vya j zarav zazak jibo Kurdstan superetnosa kurdan girngyek w ya teybet ji al drok, kultur, lngvstk jeopoltk heye. Zazak zarav kurd kevne ji ber rewa zehmet a corafk a herema ku tradtsyonel zaza l dijn di reweke zolekir de pket. L v zarav lekskona (peyva) kurd a her kevn paraztye by ku tesra zmanek xerb li ser hebe. Ji al jeopoltkde girngya zazak mirov dikare bi v away bje. Zarav Turk zaza ew ku li bakur rojavay etnogeografya Kurdstan dijn zarav wan nzk zaravn hewram goran ye ew zaravn ku l navn rojhilat li bar rojhilat kurdstane t peyivandin (bar rojhilat Kurdstana raq l navn Helebe Kurdsstana ran), Lor - li nava ser snor bar rojhilat (Kurdstana ran), ebek - li bar rojavay etnogeografya Kurdstana raq (nava wlayeta Msil: nakeve hundir snorn admnstratv Kurdstan). Nzkbna zaravn zazak, hewram, goran, ebek, ewn li ser snorn etnogeografya Kurdstan dijn grngyek wan ya teybet ji bo yektya netew a etnosa Kurd heye. L tit xerb ewe ku li bar Kurdstan tev gelek mkan wan hene ku alkary bikin ku zarav zazak pde xin, l mixabin ne hukmet, ne dezgehn zanist tu titek nakin ji bo perwerde, pketin lkoln li ser zarav zazak bne kirin. Di hevdtinek min a bi rewenbr kurd (zaza) berprs kovara Br (a ku li Dyarbekir der t bhtirn bi kurmanc Trk ye carna hinek gotarn zazak j ap dikin) yek ji weann kurd her ba t hesb, Sed Veroj got min gelek caran ji bo hukmet dezgehn zanist en Kurdstana baur gotiye ku bibin alkar ji bo pketina zarav zazak (lkoln wean hwd.) l kesek tu ttek ne kirin u ne j bersv dan.

 

L wek em dizanin hukmeta Kurdistan gelek pesn xwe dide ku li kurdistan bi ziman Tirk xwendin pve dibin (ji bo Turkmena), L di eyn wext de dixwazin xwendina seretay bi zarav kurmanc qedexe bikin, dixwazin bi zor soran li ser kurmanca ferz bikin (j xwe behsa dibistana nav a bilind nabe). Di dema xwe de syasetek weha ht ku qismek mezin j kurdn kurmanc dibistana ne zarav soran a bi Ereb hilbijartin. Di nava rewenbr kurmanc de pir belav e ku dibn li bar Kurdistan ovenzma soran hakim e. Di nava bhtirn ntelektual bar Kurdistan j (ji xwe qala hukmet nekin) zarav zazak ne bihstine kesek ji van j naxwaze tu tteki ji bo zarav zazak bike.

 

Pketina zarav zazaki di nava grp rxistinn kurmanca de p dikeve. Weana TV b zaravn zazak bes di nav kanala Partya Karkern Kurdstan Roj TV de dibe (bi zazak car caran programa diwenin). Tev em dizanin nuha dor 20 kanaln kurd hene (kanala ku van apatn nzk ava b Newroz TV ev j a PKK ye ku ber w bi Kurdstana ran veye hinek progaramn wan bi zarav avromanye). Her weha TRT-6 a tirkan plan dike ku di pde weana bi zazak j bike (nuha wean bes bi zarav kurmanc dike). Pketina zarav zazak di nava rxistinn kurmanc de j ber hinek sebebn asas ye, rexstinn Kurdistana Turky bhtirn wan ji al kurmanca de hatine avakirin ev rxistin di zanin heger dor li zaza teng bibe ew ji al tirkan bn asmlekirin.

 

Mirov dikare bje teqrben bi zarav zazak wean tunene, ji ber v mirov texmn dike ku weana radyoya Deng Rsya bi zarav zazak w ji ba kurdn zaza gelek balkbe. Heger radyoya Deng Rsya bi zarav kurmanc j bo kurmancan yek ji dehan radyo be, l we radyoya Deng Rsya b zarav zazak di nava guhdarn zazak de monopolst be. Weana bi zarav zazak heta nuha tu radyoyn mezin chan ne kirine Deng Amerka ku ev 17 sale (roje cend caran wean bi kurd dike l bi zazak nake). Heger xebera ku Deng Rsya dest bi weana zarav zazak dike di nava Kurdan de belev bibe ew gelek j zaza w bibin guhdar radyoya Deng Rsya, w j bo gelekan naveroka xeberan ne muhm be w ji bo wan muhmbe ku bi zazak wean dibe.

 

Di despk de w weana bi zarav zazak heft carek be, pitre w bibe heft du caran program w li ser drok, jyan, kultur edebyata Kurdn zaza be.

 

roj massmedya yek j hza nerm a super dewletana, v hz bhtirn li navn ku grngya we ji bo syaseta navnetew heye bi kar tnin. Di van saln daw de hem dewletn mezin weana bi zmann mezin n Rojhilata Naverast dest pkirin. Pit Dewletn Yekgirt en Amerikay (DYA), Yektya Awrpa Rsya nuha n j dest bi weana televzyon a ziman Ereb kir. wer diyare ku di nzk de w wean bi ziman din n Rojhilata Naverast dest p bike. Her weha diyare ku ji ber grngya pirsa Kurd balkya dewletn mezin li ser pirsa kurd w bihle ku zman Kurd j cih xwe di v syaset de bigre. Di v er nfomasyon de tit her grng titn nuhe, titn nuh dikare bibe reklamek ba j bona proja tu dixwaze bike. Pkanna her projak dibe sebebn tkilyn ba, heger ew bi hesab bne weandin. Ji xwe d weaneke bi ziman Kurd nabe sebebn problema di navbera dewletande, wek mnak em Turk bidin heger bere Turk ber her kes reaksyon li hember weana Kurd rdida, l nuha pit vekirina kanlek TRT6 a dewlet bi ziman Kurd de-fakto legalzekirina ziman Kurd ye bi xwere ev problem ji ort rakir.

 

Weana bi zarav zazak a radyoya Deng Rsya w bihle Rusya bala Kurdan bikne tesra Rsya di nava kurdan de xurtir bibe. Rsya we heta derecak bibe monopolst di nava guhdarn bi zarav zazak de.

 

Avakirina ji al Rsya de kanalek televzyon bi zman kurd (heta bira roja 2-4 seet wean bikra) we ji asasde gelek xurt otorita Rsya di nava Kurda de xurt bikra. Hela ji xwe heta nuha tu dewletn mezin titek weha tu projn weha nekirine. Titek weha w mesref xurtkirina maja Rsya di nava Kurda de gelek kmtir bikra.

 

L Rsya j wek gelek welatn din bi hinek problemre tn hember hev. Rsya ji ber kadroyn xwe n bi ziman kurd amade naki di projn xwede en ji bona Kurdan mecbur dibin hinek Kurd bnin, gelek caran b are dibin. Rsya roj mirov dikare bje bi hem zimanan dikare weanan bike bi alkarya kadroyn xwe n li nsttya Asya Afrka a Unversta Mosko a dewlet (MGU), an j faklta rojhilat a Unversta Sankt-Petersburg, an ji rojhilatnasn ku li unverstn din xelas kirine. L tit ku bi kurdan ve girday be d monopola kurdan deye ew j bhtirn caran angajene (dilxwestye partyanin).

 

Rsya roj konsulxana w li Kurdstana raq heye ji bo pde lazime bifikire ku lazime kadroyn xwe en Kurd zanin amade bike. B guman lazime hazirya van kadroyan lazime bi du zaravn asas (kurmanc soran) bte kirin heger mkan hebe bi zaravn din j (zazak). Li welatme tradtsyona xurtbna Kurdzany w bibe alkar ku kadroyn gelek ba di var kurdzanyde bne amadekirin. Li welatn rojava Kurdoloj d nuha di var majester de bi kar te weha diyare we demn nzk de di mektebn bilinde j d w li ser kurdoloj ye be karkirin. Bi dest xistina nformasyon bes ji Kurdan nahle ku lkolner dplomat ba di prsde bigh (his bke).

 

Ji ber van sebebn jorn me got, mirov dikare bje ( ma ne mumkune ne regular l ji her 3-4 salan careke) amedekirina kadroyn bi kurd zanin Li nsttta Asya Afrka an li fakulta rojhilat a Sankt-Petersbrg bne amadekirin. B guman berhemn v kar mirov w pit 10-15 salan bistne, B guman heta w cax we rola tevgera Kurd ne bes w km bibe l w bilindtir bibe.

 

 

 

 

Dr. Nodar Mosak

 

Di sala 1975 li Tfls hatye diny, bi esl xwe Kurd e. Di sala 1997 de fakulta ekonomy a Unversta Tfls ya dewlete be fnans kred xelas kirye.

Di sala 2001 de li nsttta rojhilatnasy a Akademya Zanist a Rsya y di var tkilyn navnetew tarxa syaseta dervede dereca doktora (PhD) wergirt. mamost zanist ya teza doktoriye N. Mosak Pirsa Kurdan di aspekta jeopoltk de kurdzan navdar profesor M.S. Lazarev bu.

 

Di sala 2007 de Akademya dara dewlet, be dara dewlet beledya a ku bi serok dewlet Rsya Federal ve grday xelas kir.

Ji sala 2001 virde li Akademya Zanist a Rsya li nsttta rojhilatnasy li be Kurdolojy wek Alim kar dike.

 

Di sala 2005 de di bin nav Kurdistan: resrs (kaynak) poltka karek w zanist bi du cldan derket. Di v xebat de bhtir li ser ava Kurdistan hatye sekinandin bi freh behsa syaseta dewleta Tirk a ku derbare proja GAP de dimene dike. Di v xebat de Mosak ekere dke ku bi v proja GAP Turkye Kurdistan ji hundurde jeoekonomk kolonze dike. Her weha di xebata xwe de bal dikne ser ku dewleta tirk bi proja GAP hdroekolojk orjnalbna Kurdstan xera dike bi hezaran gundn Kurdstan di bin av de mane bi vya re gelek mrasn Kultr wenda bn.

 

Heta nuha gelek meqale lkolnn zanist en Mosak di derbar pirsa kurd di syaseta navnetew de pirsn ekonomk n Kurdstan de di gelek kovar, rojname u malpern Rsyay n nav dengde hatye apkirin.

 

Ev nivs p bi ziman Rs di malpera nternet a nsttta Rojhilata Navn (Moskva) de hatye weandin, ji ber grngya nivs hatye wergerandn bo ziman kurd. www.iimes.ru

19.02.2009