Hgin R.

Hegin-1@hotmail.com

Kriza Ideolojiya Nasyonalizma Tirk TRT-6

 

Dewleta Tirk, di destpka sala 2009 de bi ziman kurd dest bi weana telewizyon (TRT-6) kir. Der heq w de siyasetmedar rewenbrn kurd tirk, ligel an li dij raya xwe diyar kirin dikin.

 

Ber ku mirov bje TRT-6 iye, jib o iye d ji bo k xizmet bike, hja ye mirov bi kurtay li ser masmedya bi taybet rola televizyon a di perwerda civak de iye rawest e.

 

Masmedya (radio, televizyon, snema, tiyatro, apemen, pirtk hw.) ji bo dewletan yektiya kultur, standartkirina ziman bi taybet ji bo yekgirtin formgirtina netewey xurtkirina ira netewey faktoreke mezin e. Ji bo w j li gelek dewletan, medya di astek her bilind bye medya netewey (nasyonal media.) Ji ber ku masmedya di jyana mirovan de fonksiyonek gelekal pk tine: Civak derheq byern li welt li diny dibin agahdar dike; bandora xwe teqrben li ser hem der dezgeyn civak, siyas, tendurist, perwerde, xwendin sosyalbna mirovan datne.

 

Masmedya, herweha enstrumenta her girng a prosesa siyas dixe jiyan ye ji bow j, ji teref raya git, li gel dezgeyn yasay (parlamento), dar (hukmet) dad (adl) wek desthilatiya arem t qebl kirin. Masmedya, ji bo bi civak re rasterast tekl b dann, derfet rbazan dike. Bi van mkan rbazan rxistin, part sazyn wek wan, dikarin girseyan ji bo programn xwe mobilize bikin.

 

Di dema me de enstrumenta raghandin ya her aktuel populer televizyon e. Di nav mirovan de baweriya ji televizyon wer mezin e, siyasetvan dihesibnin: k televizyon kontrol bike, ew welt hem kontrol dike. Girday bi w, televizyon di dest k de be (grub, tebeqe, netew, dewlet), ew dikare ji bo berjewendiyn xwe televizyon, ji bo agahdariyn derheq byern li duny, avakirina raya git, perwerde manipulasyona mirovan bikar bne. Bi kurt mirov dikare bje masmediya bi taybet televizyon, wek wesiteyek raghandin, ya ji bo berhevkirin belavkirina informasyon; jgirtin rovekirina informasyon; avakirina raya git, manipilasyona mirovan belavkirina kultr ye.

 

Dewleta Tirk li dij kurdn hem ben Kurdistan ye; nkara mafn netewey, qedexeya dezge saziyn netewey, bi zor koberkirin, asmlekirina kultur ziman kurd kiryarn esas yn encam siyaseta dewleta Tirk e. Herweha, li hem devern dinyay, li dij deskeftiyn kultur kurd, n her bik derketiye. Wek nimne: Reya Taze, radyoya kurd li Misr, hlina zarokn kurd li Swd hw. Bi taybet li dij kurdn bakur Kurdistan, bidehan salan siyaseta paver, nijadperest, ya li ser prensba : k ne ji me be, dijmin me ye, an j heger dijmin teslm nabe, div ji hol b rakirin meandiye numneyn pkanna v siyaseta rker di tarxa gel kurd e gelek in.

 

Dema mirov v siyaseta hovane diber avan re derbas dike, mecbr dibe v pirs ji xwe bike: Gelo i byer guhertinn siyas-civak li Tirkiy, li herm li diny qewimn, ku Dewleta Tirk bryara damezirandina televizyona bi ziman kurd TRT-6 stend dest bi wean kir. Jib o w hejaya mirov bi awak cid rewa Dewleta Tirkiy ya siyas binirxne, hedef hesabn li p damezirandina TRT-6 tbigh, da ku ji bandora manipulasyona dewlet xelas be.

 

Di end xalan de faktorn Dewleta Tirk mecbr guhertinan dike: Faktorek gring tkiliyn Tirkiy Dewletn Yekby Emereika (DYA) ye. Dewleta Tirk, ji roja hatiye damezirandin heta saln 1990 siyaseta xwe ya navnetewey ya hundr dewlet bi girdana hzek mezin ya dunyay ve dimeand. Ew ji saln 1950y de endam NATO ye hevalbend dunya sermiyandar e.

Bi tkna sistema sosyalist li Rojhilata Navn, li Welatn Balkana li herma Kafkasyay gelek guhertinn mezin bn gelek merkezin jeopolitik hatin guhertin yn nuh derketin ser sehna siyaseta navnetewey. Di encam van guhertinn grng de, Tirkiye grngiya xwe a wek merkezek jeopolitik ya ji bo NATO wenda kir; berjewendiyn w yn Emerikay li v herm ketin dijber hev.

 

Siyaseta Dewleta Emerikay, ya li herm t meandin, dest lingn Dewleta Tirk girdaye. Wek nimune: Tirkiye, iran , Iraq Suriye der heq pirsgirka netewey - kurd de xwed siyaset helwestek hevbe bn. Parvekirina Kurdistan di nav wan de balans stqrarek siyas avakirib; nakokiyn wan yn din ketibn asteyn gelek nizm.

 

er Xelc bi taybet di 2003y de dagirkirina Iraq ji teref Emerikay de, derfet da kurdn bar Kurdistan li ser axa xwe desthilat bin, bi hem dezge saziyn xwe defakto dewletek kurd ava bikin. Her iqwas demeke dirj dewletn dagirker bi taybet Dewleta Tirk rewa nuh a kurdn bar qebl nedikirin hewil didan destkeftiyn wan tk bibin. L, ji aliyek de ji tirsa kurdn Bar yn Bakur dikarin bibin yek ji aliy din j, ji tirsa Emerikay cesaret nekirin mudaxele bikin. Rewa nuh ya li bar Kurdistan b sedema guhertina balansa siyas betalkirina peymann dijber gel kurd n di nav dewletn Tirkiy, ran, Sur Iraq de hatibn mzekirin.

 

Guhertinn siyas diplomatik, n li duny li herm bne dibin, hem tarfn Sstema Serweriya Tirk (SST) tk birine tarfn nuh j peyda nekirine. Tarfn wan n ji bo derve bi tkna nzama duny re tk n; n hundur j bi xebata gel kurd (desthilatdarbna kurdn Bar girng e) pketina civat, bilindbyina globalizasyon tk n. Nuha SSTa b tarif e ji her tarif terefan re vekirye.

 

Ewrp dibjin li gel paayn osman lstik pir in, l li gel rvebirin TC j lstik manewrayn siyas gelek in. Her weha Dewleta Tirk di hal tengd de bi meandina siyaseta balifa nerm (yumuak yastik politikasi) mehur e. Rewa siyas ya nuh diyar dike, ku rvebirin dewlet mecbr in manewreyn siyas yn nuh bikin balfa nerm daynin bin sere gelekan, da ku xwe ji tengasiy derxnin.

 

Kesimek ji aktorn Dewleta Tirk dibjin, div Tirkiye nifz siyaseta Emerikay ya derheq herm de qebl bike wek dewama v proses, div siyaseta xwe ya derheq pirsgirka netewa kurd bi taybet der heq kurdn Bakur de biguhere. Kesimek din j, dibjin, dive dewlet siyaseta xwe ya ber berdewam bike; bar Kurdistana dagir bike; hem destkeftiyn wan tk bibe; er bi Emerika y re qebl bike ji xwe re li hevpeymann nuh bigere. Wek nimne: axaftinn generaln tirk, heger Emerika li herm siyaseta li dij berjewendiyn dewleta Tirk berdewam bike, ew d mecbr bibin bi dewletn wek Rusya, tevgera Evroasya y re tkliyan daynin. V rewa aloz, di nav hzn dewlet de nakok lihevketinn cid peyda kiriye.

 

Wer diyar e, di ncam prosesa lihevketina van hzan de, d hza div siyasetek nuh bimeandin; berjewendiyn dewlet li gor rewa nuh lihev bragirtin, biserkeve. Prosesa li dij Ergenekon t meandin girtinn generalan, karbidestn bilind, prifesor gelek mirovn din n di dewlet de xwediy postn bilind in, encam xurt bna hza ku dixwaze siyaseta dewlet li gor konjonktura siyas ya nuh bimene tkliyan bi DYA YE berdewam bike ye. DYA YE (wek t zann, helwesta DYA YEy ya derheq Dewleta Tirk mijara Projeya Rojhilata Naverast a Berfireh new ek hev in), l herdu teref j, ji bo berjewendiyn xwe pitgiriya v hz dikin herweha bi nifza xwe ya li ser hzn siyas, leker qtsad yn li Tirkiy bandora xwe li ser qedera v proses dikin.

 

Tkliyn bi YE r j faktorek e gring e: Di Dewleta Tirk de hzek xurt ya siyas, qtsad heye, ku berjewendiyn xwe n dewlet di endambna Yektiya Ewropay de dibnin. Dewlet bi tkiliyn bi YE re, mecbr dibe, di war huqq yasay de guhertinan bike. Wek beek van tkliyan, div tirk di war kultur de j, li gor Krter Kopenghang hin guhertinan bikin. Herweha dewlet, bi endametiya YEy, hesab dagirkeriya bakur Kurdistan berdewam bike dike.

 

Faktorek din a grng tkliyn bi kurdn bar Kurdistan re ye: Her iqwas Dewleta Tirk heta salek ber, li gel ku tkiliyn ktsad-tcar bi kurdn bar re hebn, di war siys diplomatik de, siyaseta nkar tehdtn esker dimeand. Heriqwas ji bo Dewleta Tirk, di tkliyn bi Bar Kurdistan re faktor esas kontrolkirina Bakur Kurdistan ye; l demek e, wek berdewamiya siyaseta nuh ya li gel Emerikay, helwesta xwe li gel kurdn Bar diguhere haziriya tkliyn siyas-diplomatik dayn dike. Tkliyn bi Emerikay re, tirkan mecbr dike (ji derv radeya wan a), bi kurdn bar re, tkliyn xwe ji nuh de lihev ragrin.

 

Li gel faktorn li jor, guhertinn li welatn Balkanan Kafkasyay tesr li ser tkna ideolojiya tirkty ya nasyonalist dike hm nasyonalizma: li Tirkiy ten netewa tirk heye herkes tirk e, dihejne. Dewlet cumhuriyetn federal yn nuh li Balkanan Kafkasyay avabne, rasterast tesrek mill li ser kobern ji van welatan (een, erkez, arnawut, bonaq, gagavuz hew) n li Tirkiy dijin dike hesta nasyonalzm nzkbna li gel welat netewa xwe bi wan re xurt dike. Heriqwas van kmneteweyan ber xwe tirk didtin; d mesela maf xwe de mexdr di mesela Kurdistan de li gel siyaseta dewlet bn, l div dem de hestn nasnameya netewey a welat j hatine bi wan re p dikeve.

 

Li gel van hem fakroran, faktor her gring hebn helwesta kurdn bakur Kurdistan ye, ku bi zdey sed sal ye dewleta nijad perest, bi hem r rbazn nasyonalist, siyas, kultur, leker qtsad hewil da netewa kurd asimile bike, pirsgirka netewey - kurd fel bike. L liberxwedan mucadela netewa kurd a ji bo maf xwe y netewey, r derfet neda dewleta njadperest di siyaseta xwe de biserkeve. V helwesta gel kurd ji aliyek de ideolojiya nasyonalizma tirktiy atomze dike ji aliy din j, bye pevan dinamoya grubn etnik yn din, doza maf xwe bikin.

 

Di rewek wer teng aloz de, d dewleta Tirk i bike? Dewleta bi sedan sala ye xwed dezgeyn siyas-dar ye, hukum li gelek welat netewan kiriye, misoger div xwed gelek tecrbeyn fen futn siyas be. Bi taybet derheq netewa kurd de, di hem waran de gelek xwed zanyar tecrbey e. Di demn kurd ne bi rxistin bne ira netewey di asteke her nizim de bye j, v dewlet pirsgirka kurd -netewey wek potansiyel nakokiyek (tehdd) qebl kiriye ji bo kurd birxistin nebin nebe potansiyel nakokiyek nekeve rojeva siyaseta navnetewey, hem tedbrn siyas, leker deolojk stendye. Dewlet, di hem deman de, di war tarx, psikoloji-kultur jiyana civak ya kurd de, bi alkariya alim, dezge saziyn xwe lekoln kriye rapor day hazirkirin. Ji bo r liber iyarbn mafxwestina kurdan bigre, ne ten li Tirkiy, herweha bi tkliyn diplomatik y navnetewey j hem r rbaz bikar anye. Di arvn dewlet de bi hezaran rapor dokumentn wer henin.

 

Hem hzn siyas esker n dewlet, derheq pirsgirka netewey ya kurd de xwedy helwestek hevbein: nkar zor. Ango siyaseta li hember netewa kurd helwestek sereke ya dewlet ye, hem siyas hz grubn tirk bi ser xwe nikarin der heq v pirsgirk de xwed helwest siyasetek serbixwe bin. Ji bo w j mirov dikare bje i siyaseta derheq netewa kurd Kurdistan (ji bo ben din n Kurdistan j) t meandin, ten siyaseta dewlet ye di merkeza w de j hza esas a tayinker lekeriya tirk e. Di erovaya nirxandinek wer de armanc hesabn li pa avakirina TRT-6 rovekirin d hsatir bibe.

 

Mixabin gelek siyasetmedar rewenbrn kurd b ku armanc hsabn li pa v byer binerxnin, ten di erovaya gerneka TRT-6 de dimnin bi v tengdtniy, ten hln w yn ern dijmrin. Atmosferek wer ern dikin ku, d v televizyona bibe dezgeyek sereke ya kultur ziman kurd p bixe. V helwesta siyasetmedar rewenbrn kurd, gotina Gramsc , ya ku dibje ji bo ku mirov felsefeya siyasetmedarek fm bike, div ne di pirtuka w ya li ser felsef nivsye, l div mirov di nivsn w y siyas de fm bike. Em j felsefeya siyasetmedar rewenbrn xwe ne bi gotinn wan n gelemper , b ji bo pirsgirka netewey kurd i difikirin, l di v helwesta wan a berbiav de dikarin fm bikin.

 

Damezirandina TRT-6, pniyara radyoya bidiz ya ji teref ofser tirk Nazmi Sevgen hatib kirin, tne bra mirov. Di saln 1970y de Nazm Sevgen li Diyarbekir kar dike derheq iqwas radyo li Kurdistan hene kurd li radyoyn bi kjan ziman wean dikin, guhdar dikin, raporek hazir dike. Di encam agahiyn kom dike, Nazm Sevgen fmdike ku kurd btirn li radyoyn bi ziman kurd ( Erivan , Iran Iraq) guhdar dikin guhdarn radyoya tirk a li Diyarbekir gelek km in. Di encam de Nazmi Sevgen di rapora xwe dinivsne, ku van radyonan bi weana programn kultur yn bi ziman kurd, propaganda siyaseta dewleta xwe dikin kurdn Tirky j li wan guhdar dikin. Gelo d ne ba be, dewlet j weana radyoy bi ziman kurd bike; bila kurd liwan j guhdar bikin tkevin bi tesra siyaseta wan. L p re j dibje, ji bo yasayn dewlet r nade radyoyek resm ya bi ziman kurd, em dikarin radyoyek bi diz, bi ziman kurd wean dike, vekin. Diyar e, dewlet pniyara Nazm Sevgen nepejirand. Her iqwas dem rewa siyas ya li herm ne wek ya w dem be j, l div em ji br nekin ku di w dem de j, li bar Kurdistan prosesa otonimiy dest pkirib gel kurd li ser xaka xwe desthilat b.

 

Gelo TRT-6 j, ne ji pwist pdiviyek li hember deskeftinn netewey yn li bar Kurdistan hatine bidest xistin bi taybet kanaln televizyonn y li bar Kurdistan weann xwe bi ziman kurd dikin yn haziriya wean dikin hatiye damezirandin? Destpka weana TRT-6, li gel hem faktoran, weann televizyonn bi ziman kurd j faktorek girng e. Jiber ku ber weana v televizyon li hem ben Kurdistan ye. Tirk bi weana programn kultur bi taybet filmn sinemay herweha bi propaganda stila jiyana civak-siyas kulturi ya li Tirkiy, d bandore li ser kurdn ben din j bike, dike. Ango, tirk bi weann wer hewil didin, di ware kultur-siyas de nifza xwe li hem hermn Kurdistan berfireh bikin.

 

Ligel hem faktorn jor, faktora esas hebna kurdn Bakur in. Heger di hundur tixbn cografyaya Dewleta Tirk de be mezin netewa kurd per mezin Kurdistan nebya, d ji bo Dewlet pirsgirkek netewey pwstiya siyasetek li dij w biafirne nebaya. Kurdn Bakur di pirsgirka netewey ya li Tirkiy di tkiliyn dewlet, yn bi dewletn wek ran, Iraq Sury re j subjekteke esas ne. Dewleta Tirk di tkiliyn xwe yn siyas-diplomatk, ktsad, kultur de, hem bi van dewletan re her weha bi kurdn ben Kurdistan re, hertim hesab w ev e: Di van tkl peymann dibin, pirsa, d i tesr li kurdn Bakur Kurdistan bike heye. Ji tecrube delln heta nuha em dizanin, Dewleta Tirk bi van kesiman re, tkliyn xwe hertim li ser esas dij berjewendiyn kurdn Bakur danye.

 

Dewleta Tirk ji derv radeya siyas hza xweya leker, mecbr maye derheq pirsgirka netewey a kurdn Bakur de, di siyaset ideolojiya xwe de guhertinan bike. Gelek siyasetmedar rewenbrn kurd v prosesa, wek tkna kemalzm dinerxnin. Ber hertit, div ji bo kurdan wateya kemalizm ya xwe hebe: ew j ev e: Kurdistan ji teref dewleta Tirkan de bi dar zor hatiye dagirkirin; hem mafn netewey hatine qedexekirin hebna w hatiye nkarkirin. Heta van tkiliyn Dewleta Tirk li Kurdistan hakim bin, ji bo kurdan j d wateya kemalizm her ev be.

 

Dewlet ne rxistinn mutleq, ebed ne; li gor dem ertan mezin dibin, bik dibin an j bi temam ji ort radibin. Dewlet, li gor ertn konjuktura siyas ya navnetewey, ji bo karibe hebna xwe berdewam bike, pwst e li gor hz mkann xwe yn qtsad, civak, siyas-leker struktur deolojiya xwe biguhere.

 

Dewlet ji bo idealan mucadele nakin, berovac, ji bo serwer desthilatiya xwe berdewam bikin, berjewendiyn xwe biparzin, nufza xwe fireh bikn, civak li dora xwe kom bikin deolojiyek dikin. Guhertinn Dewleta (siyas deolojik) Tirk dike, ne ji bo ku ew bi radeya xwe ya siyas dixwaze, an j, jiber hzeka muxalif-demokrat ya tirk w mecbur guhertinan dike ye.

Faktorn esas, n Dewleta Tirk mecbr siyasetek nuh dike ev in: guhertinn di balansa nava hzn siyas yn dunyay yn li herm; deskeftiyn kurdn Bar mucadela kurdn Bakur a ji bo maf netewey. Van faktorana, ji aliyek de siyaseta asimilasyon tk dibe ji aliy din de j bye sedem kriza siyas-ideolojik nakokiyn girng yn di nav hzn dewlet de.

 

Damezirandina TRT-6 gavek ji hewildana dewlet ya ji v kriz derketin e. Dewlet bi hem dezge saziyn xwe berdewam e unitertiya w ya li ser bingeha yek netewe, yek ziman, yek al ji teref i hzek neketiye rojeva guhertinan.

 

Dewlet naxwaze guhertinan di erova yasayek an j huqqek de bike. Jiber ku gava bryarek an peymanek, an j guhertinek yasay bi dengn dezgeyn yasay b pejirandin li ser kaxet b nivsandin, t w watey ku dewlet ew bryar qebl kiriye ert mkann w di jiyan xe dide ser mil xwe. Ew j dibe belgeyek. Tirk j naxwazin belgeyek wer bidin gel kurd. Tit tkirin, b ku bjin ev mafeke kurdan a kulturi-netewey ye, ten fil televizyonek vekirine karin end titn din yn wer vekin, l kjan roj bixwazin d bikaribin, b ku berpisiyariyek huquq bidin ser xwe, wan ji ort rakin.

 

Tecrubeyn wer, n tkliyn Dewleta Tirk bi netewa kurd re gelek in. Wek numne: di destpka saln 1920 de, di dema tkiliyn diplomatik n ji bo peymana Lozan, kemalstan ji bo alkariya siyas-leker soz dabn kurdn Bar; herweha soz dabn kurdn Bakur j, xwed girav d tirk kurd wek du neteweyn xwed yek maf bihev re bijn. L, roja peymana Lozan mze kirin, hem sozn bi devk dabn wek li ser av nivsandibin, wenda bn hatin nkarkirin. Jiber ku kurdn w dem, ne wek mimesil rxistinek netewey-kurd, ten wek mirovek kurd bi ser xwe bi kemalistan re tkl kiribn dawa i heq huqqek netewey ya yasay, belgekir nekiribn. Bi yek gotin: kurd manipule bibn, bedarbna mebsn kurd ya di meclsa Tirkiy de bi ciln kurd name telegiramn wan yn ji civna peymana Lozan re rkiribn, Dewleta Tirk ji tengesiyek siyas-navnetewey derxist di encam de di tkliyn navnetewey de meryetek siyas bidest xist. L kurd bi helwesta xwe ya li gel kemalistan, ne ten bn algir dewlet, herweha zincrn bindesti koletiya xwe qalindtir kirin.

 

weya damezirandina TRT-6 bi taybet helwesta parlamentern kurd, prosesa peymana Lozan tne bra mirov. Gelek ji rojnamevan, hunermend mirovn programn TRT-6 dikin, kesayetiyn kurd in ji kultur ziman xwe hezdikin. Bi rexm nkar, tehdt qedexeyn dewlet, van mirovan ji bo parastin pxistina huner, ziman kultura kurd bi mkann gelek bik bi xebatek gelek zahmet xwe ghandine. Bgman ew bi niyetek paqij dixwazin xizmetek ji gel xwe re bikin, l niyeta ba ne hertim encam ba dide. Heger kurdn niyetba b ku huqkek yaseyek ya hebna netewa kurd mafn w dipejirne hebe, di dezgeyn dewlet de kar bikin, misoger d ked hunera wan ji xizmeta ji bo gel kurd btir, w ji berjewendiy dewlet re xizmet bike. awa ku kurden ji bo berjewendiyn xwe, yn abor civak di dezgeyn dewlet yn li Kurdistan Tirkiy de kar dikin (mamostet, memurt, muhendis, avukati, serokaredar, parlamenteri wd) bi kar dikin erx siyaset serweriya dewlet ya li Kurdistan digernin, herweha xebata kurdn niyetba j d ji ya wan ne xarabtir be. Gotinek heye, dibjin: Reya cehenem bi kevirn niyeta ba hetiye pandin. Hja ye van gotinan di tkliyn bi dewleta dagirker de, di bra her kurdek de be.

 

Kesimek siyasetmedar rewenbrn kurd hv dikin, d TRT-6 weana bi ziman kurd, xizmet ji pketina ziman kultura kurd re bike. Div em bizan in, ziman tirk bi hem mkann siays-dar, leker, abor, teknoloji, kadro, saz dezgeyn dewlet yn ferm ne ferm, di gelek war jiyana aktif a gel kurd de (dibistan, bazar, siyas-dar, abor, hilbern, kar, kultur, medya hw de)bandora xwe daniye. Mirovn bi tirk j neaxivin j, di kurdiya wan de gotinn tirk ji gotinn kurd btir bne. Ango, li gel dagirkeriya siyas-leker, Kurdistan bi ziman kultura tirk j dagir dibe.

 

Prenspek berfirehbna ziman encamn bandora w yn li ser ziman kulturn din heye. Biberfirehbna saheya zimanek biyan di nav grubeke etnik de ne ten bandora xwe li ser ziman w dike w lawaz dike, herweha saha jiyan j teng dike. Dagirker bandor saheya kultur ziman tirk j li Kurdistan fireh dike; nifusek mezin ya bajarn Kurdistan asmle kiriye li van deveran serweriya kultur ziman tirk daniye. Di rewek wer de hvya telewzyonek bi ziman kurd a ku xwediy w dewlet e, d karibe kultur ziman kurd pde bixe, ten kambaxiya gelek siyasetmedar rewenbrn kurd e.

 

Dewlet dizane TRT-6 d encamk wer ern ji bo kultur ziman kurd nede. Ji bo ziman kultura neteweyek pkeve, div ew ziman di jiyana mirovan ya her aktiv de b axaftin. Ji bo pktina ziman kultura kurd j veya xususiyetek bingehn e. Heger di war jiyana mirovan ya aktif de (li kar, li perwerda li dibistan (xwendin, nivsandin), li bazar, di tkliyn dar (ziman resm), abor, civak, ilm, siyas, kultur, dn-manew, listka zaroka ya li dibistan kolanan) bi ziman kurd b axaftin ligel van hemyan apemen weann radio TV bi kurd be, kare ziman kultura kurd p bikeve bibe qudretek a ku kesayet fikirandina mirovan p bixe.

 

Di dema de teknolojiya di war mediyay de gelek pketiye; bi dehan kanaln televizyonn tirk ketiya mala her kurdek; siyaseta asimilasyon bandorek mezin li ser ziman, kultur ira kurd kiriye bye sedem texrbat birnn kr n di civaka kurd de, d kanalek televizyon ya wek TRT-6 d i alkariya pketina ziman kultura kurd bike? Ber hertit televizyon ji teref dewlet hatiye damezirandin. Misoger, di encam de, bi rexm ku weana w bi ziman kurd be, d xizmet ji bo berjewendiyn dewlet bike. Herweha li gor hevpeyvnn ji teref TRT-6 bi gncn kurdan re kirib, piraniya gncan, ji bo xwe pwistiya televizyonek bi ziman kurd nedidtin; gelek ji wan bi kurdiyek nivtirk digotin: televizyona bi ziman kurd, d ji bo jin mrn kurd n xtiyar ba be digotin ew bi tirk dizanin ji bo wan qet problem nne.

 

Kesimek kurd j dibjin, xwed girav TRT-6 j d wek radyoyn kurd (Ervan, ran Iraq), yn saln 60-70y d tesra xwe li ser ira kurd netewey bike. Misoger e kurdn di w dem de li van radyoyan guhdar dikirin, ji weann programn muzik kultur yn bi ziman kurd tesrek netewey ern stendine. L kurdn w dem, ew kurd bn ku bi orf adetn xwe, li bazar, di tkliyn civak, kultur abor de bi kurd dijiyan; ziman tirk serweriya xwe li Kurdistan wek ya v dem danan b; hinek stsna ne tde, di hem war jiyan de bi kurd dihate axaftin. Ji bo w j, kurdn w dem karbn ji weana radyoyek ya bi kurd muteesr bibana.

 

Gelo ro rew iye? Rew xerab e. Jiyana kurd di hem waran de bi jehra ziman tirk hatiye birndar kirin. Heta kurd li welat xwe ne serwer bin ziman ferm, xwendin (dibistan), bazar, kar hw ne bi bi ziman kurd be, d birna ziman me krtir bibe mirina w nzktir bibe. Hviya ku TRT-6 d alkariya pketina kultur ziman kurd bike, xwe xapandin e. Jiber ku wek di despk de hatib diyarkirin: k televizyon kontrol bike, d welt hem kontrol bike. Ji me hemyan re diyar e, ku Dewleta Tirk xwediy v kanal ye d bi TRT-6 hewil bide kontrola xwe li ser Kurdistan dayne. Di her halkar de j d TRT-6 siyaset berjewendiyn dewlet, n di v dem de pwst in biparze. Heger ne wer be d ecb be.

 

Metirsiya mezin ew e, b ku em bizanibin b i hesab armancn dewlet li p TRT-6 ye, Lozaneke din li ser gel kurd t gerandin. Dewlet, bi v siyaseta xe ya nerm ya bi tkilyn li hember netewa kurd, ber her tit hewildide gel kurd di nakok aloziyn hundur di tkliyn siyaseta navnetew de (bitaybet YE), gel kurd bi weyek brxistn dora xwe kom bike. Wek di dema Lozan de, bi deng hinek kurdn li derdora dewlet ji raya navnetewey re diyar bike ku kurd ji dewleta tirk razne hevalbend w ne.

Xala her girng ew e, ku dewlet hewildide naveroka pirsgirka netewey ya kurd vala bike. Ango pirsgirk ne bidestxistina maf netewey li ser axa welat xwe desthilat byin e. Pirsgirk ten maf kultur, abor civak ye div gel kurd j w wer qebl bike. Alimn siyaseta dewlet ewirmendn w di erova rewa li herm bi taybet derfetn ji bo netewa kurd peyda bne ba derz dikin metirsiyn karin derkevin piya dewlet rapor dikin. Tesbta hevbe ev e, ku div dewlet rew balansa hzn siyas ya li diny bi taybet li Rojhilta Navn herweha deskeftiyn li Bar Kurdistan rast binirxne. Li gor wan, dewlet div der heq kurdn Bakur de, dest ji siyaseta nkar berde; di war kultur, civak abor de guhertinan bike. Heger guhertinn di war kultur de neke, d pirsgirka kurd bibe pirsgirka Kurdistan kurdn Bakur j d wek birayn xwe kurdn Bar doza axa welat xwe desthilatiya xwe bikin.

 

TRT-6 di war maf kultur de nimuneyek ji kiryar dewlet ye. TRT-6 vekir li Stenbol wean dike, l wek awa hebna netewa kurd nkar dibe j re i yasa huqqek tuneye, her weha TRT-6 j, bi weyek korsan, b ku qannek an j yasayek ji bo weana bi ziman kurd hebe, dest bi wean kiriye. Gelo ne hjaye mirov li ser bifikire bje, awa dezgeyek dewlet, li ser nav dewlet, b ku qannek yasayek a meryeta w qebl bike hebe, bi ziman kurd wean dike. Diyar e, alaturka maf dayin ev e.

 

end xaln din n neyn n di encam v wean de karin tesra xwe rbidin: Tarxa dagirkeriya dewlet, zulm zora li ser netewa kurd hatiye meandin, d b ol kirin. Wek titek nebbe, d tarxa yek qeder biratiya gel kurd tirk b parastin. D termn dewlet n derheq hermn Kurdistan: wek Rojhelat Tirkiy, Bar Rojhelat Tirkiy di ziman kurd de j d meriyetek bistne. D tahrbatn dewlet n di war abor, civak kultur de li Kurdistan li ser gel kurd kiriye ney ekerekirin. D derheq siyaseta asimilasyon a heta nuha bi away her dijwar hatiye meandin ney axaftin ney mahkumkirin her weha siyaseta asimilasyon berdewam e d berdewam be.

 

Piraya kurdn programn kultur hazir dikin ketine otokontrolek gotinn xwe ji bo efendiy xwe aciz nekin bizanet hildibjrin. Di programn derheq vje helbesta kurd de, d her berhemn efendiyn tirk rencde neke bn hilbijartin. Heger proses wer dewam bike, di encam de hesab d li cem kurdan tarx, kultur, branna tarxa kurd ira netewey-kurd lawaz ol bibe, da ku kurd j nizanibin ew i ne doza i dikin.

 

Heger prosesa siyas ya Dewleta Tirk wer dewam bike, ji bo kurdan du alternatif dimnin. Yan em d ji efendiyn xwe yn dagirker re ser daynin bi hin mafn kultur yn ne yasay ne huqq raz bibin dewlet ji v prosesa tengasiy xelas bikin zncrn xwe yn bindest koletiy qalintir bikn, yan j div tevgera netewey-kurd, v prosesa tengasiya dewleta Tirk ketiy, bi weyek rxistn bi alakiyn mafn netewey diparzin, ekere bike. Ji bo pirsgirka netewey-kurd di rojeva siyaseta navnetewey de, wek subjektek areseriy aktuel bibe, div bi hv, bawer, zahmet fedekariy xebata birxsitn-siyas b kirin. Alternatifa sisiyan tuneye.

    

08.02.2009